iNet.mn дагах

Монгол хийдүүдийн талаар цуврал нийтлэл - Хэрлэнгийн Зүүн хүрээ

Төв аймаг Мөнгөнморьт сум. Хэрлэнгийн Зүүн хүрээ. Дундад зууны үеийн монголын түүх бичлэгийн томоохон бүтээл “Эрдэнийн эрх” сурвалжид Хэрлэн голын Зүүн хүрээ хэмээх хийдийн суурийг Энх Амгалан хааны тавьдугаар он буюу 1711 онд Өндөр Гэгээн Занабазар тавьсан гэж тодорхойлжээ. Харин Ч.Банзрагч, Б.Сайнхүү нарын “ Монголын хүрээ хийдийн түүх” /УБ.2004 / эмхэтгэлд анх Энх Амгалангийн дөчдүгээр он буюу 1701 оны төмөр туулай жил Эфү засаг Жүн ван Дондовдоржийн үед шашин хурлыг дэлгэрүүлэхээр Тогос Гүши уулын өвөрт Хэрлэн голын хойд хөвөөнд дуган сүмүүд байгуулж дээдийн түмэн өлзийг бататгахаар Жүд, Цанид, Ламиран, Мамба, Зурхай, Бадам ёго, Майдар зэрэг дуганыг байгуулан хурал номын сургуулийг үйлдүүлжээ хэмээн дурьдсан байна. Энэ хүрээний туурь одоо Багануур дүүргийн төвөөс зүүн хойш 28-30 км-т , Хэрлэн голын баруун эрэг, Тогос хайрхан уулын өвөр, Зүүн Байдлаг голын адагт оршиж байна. Хөгшин хүрээ бол үндсэндээ Дондовдорж эфүгийн хүү хоёрдугаар Богдын хүрээ байжээ. Энд Цогчин, Цанид, Жүд, Мамба, Зурхай, Дүйнхор зэрэг 10-аад дацан 6 аймагтай сүм дуган нилээд олонтой байжээ. “Арвин санваартаны хаалга” , “Мөргөлийн талбай”, “Шар сүм” хэмээх хутагтын орд зэрэг барилгатай байжээ. Бүх орд харш нь цагаанаар будсан хашаатай. Түүний эргэн тойрон аймгийн дуган болон гол төлөв улаан халз гарган чимсэн гэр хэлбэрийн сүм дуган бүхий хашаанууд байрлаж байв. Зүүн хүрээ нь бие биеэ хөндлөн огтолсон хоёр гудамжтай, зуувандуу дөрвөлжин талбай эзэлдэг байжээ. Хүрээнд 1000 гаруй лам шавилан суудаг байв. Оросын эрдэмтэн А.Позднеевын бичсэнийг үзвэл “Зүүн хүрээнд олны хөл бужигнасан зах зээл худалдаа арилжаа байгаагүй” гэжээ. Гэтэл доктор Д.Майдар ”1930-аад оны эхэн үед бол хятадын мухлагууд энд нилээд шаргуу наймаа хийж байсан юм” хэмээн тэмдэглэсэн байна. Уг хүрээ 1936 оны эхээр бүрэн хаагдаж 1938 оноос эхлэн сүм дугануудыг нурааж эхэлжээ. Түүхийн эх сурвалж баримтууд болон нийтийн ярианд Хэрлэнгийн Зүүн хүрээг Хэрлэнгийн хөгшин хүрээ, Хэрлэнгийн хүрээ, Хөгшин хүрээ, Зүүн хүрээ хэмээн бичиж тэмдэглэж нэршсээр иржээ.Холбогдох эх сурвалж:  1. Ч.Банзрагч, Б.Сайнхүү “ Монголын хүрээ хийдийн түүх” УБ 2004
                                        2. О.Пүрэв, Р.Оюунбилэг “Төв аймгийн Мөнгөнморьт сумын түүх” УБ. 2003
                                        3. Л.Хэнчяахав. “Төв аймаг бага толь” Уб.2003
Байршлын тайлбар :
Ойт хээр, тал хээрийн бүс хосолсон Багануур дүүргийн төвөөс зүүн хойш 28-30 км-т эртний тахилгатай Тогос хайрхан уулын зүүн өвөр бэлд уудам тавиу дэвсэг дэнжид Зүүн хүрээний туурь бий. Өмнөд талд 1 км газарт Хэрлэн гол бургасан шугуй даган урсах бөгөөд зүүн урд талд 2 км газарт багийн төвийн суурин байна. Тууриас баруун ба баруун хойно нутгийн айлуудын зуслангийн байшин дэнж даган цуварч байрлана.
GPS хаяг :

North 48° 00’  East 108°  29’
Сүм хэвээрээ үлдсэн :

Үгүй
Судалгаа явуулах үеийн байдал :

Тогос хайрханы бэл дэх энэхүү Өвгөн хүрээний туурь нь хоорондоо 20-30 метр зайд барагцаалбал хааш хаашаа 800 орчим метр талбайд тархан байрласан 14-16 байгууламжийн туурь мэдрэгдэх ба туурь нь суурийн чулуу газрын хөрснөөс дээш 10-15 см өргөгдсөн өндөр шороон далан зэргээр тодорхойлогдоно.
Сүм хийд байгуулагдсан он :

1711 он
Сүм хийд хаагдсан, нураагдсан он :

Огноо хаагдсан: 1937 он - Ярилцлагын дугаар:
Огноо нураагдсан:: 1940-1945 он - Ярилцлагын дугаар:
Тухайн газар шинэ сүм дугана баригдсан :
Үгүй
Үүсгэн байгуулагч хүний нэр болон цол хэргэм (мэдэгдэж байвал):

Нэр, цол хэргэм : Өндөр Гэгээн Занабазар - Ярилцлагын дугаар:
Хуучин хийдийн лам нар

1000 шахам лам
Тэмдэглэл: Нутгийн хүмүүс уг хүрээг "Зүүн хүрээ" буюу "Хөгшиний хүрээ" гэж нэрлэх ба ихэвчлэн "Зүүн хүрээ" гэж нэрлэж хэвшжээ. Б.Ринчен академич өөрийн судалгаандаа "Өвгөн хүрээ" гэж нэрлэсэн байна. Энэ байрлах газар нутаг нь Төв аймгийн Баян-Дэлгэр сумын нутгийн зүүн хойд захын талын хэсэг бөгөөд үндсэндээ уг тууриас хойш Мөнгөн морьт сумын нутаг дэвсгэр эхэлнэ. Хүрээний тууриас хойш 400-гаад метрт байх араараа модтой бэлээсээ оргил хүртэл гурван цуваа овоотой Тогос хайрхан хэмээх энэ уул эртний тахилгатай одоо ч орон нутгийн хүмүүс тахидаг уул ажээ. Туурийн байгууламжийн заримынх нь голд 1-1,5 метр гүн,1 метр радиус бүхий тойрогтой хожим бүр сүүлд ухсан ул мөр 4-5 байна. "Эрдэнийн эрхи" сурвалжид Энхамгалан хааны 50 дугаар он буюу 1711 онд Хэрлэн голын зүүн хүрээг Өндөр гэгээн Занабазар анх суурийг нь тавьсан гэж бичжээ. Түүхч О.Пүрэв, Р.Оюунбилэг нарын бичиж 2003 онд хэвлүүлсэн "Мөнгөн морьт сумын түүх" номонд... Уг хүрээ нь 2-р Богдын хүрээ байсан бөгөөд Цогчин, Цанид, Жүд, Мамба, Зурхай, Дүйнхорын зэрэг арваад дацан зургаан аймагтай "Ариун санваартны хаалга" "Мөргөлийн талбай" "Шар сүм" хэмээх хутагтын орд барилгатай байжээ. Бүх орд харш нь цагаанаар будсан хашаатай түүний эргэн тойрон аймгийн дугана болон их төлөв улаан халз гарган чимсэн гэр хэлбэрийн сүм дугана бүхий хашаанууд байрлаж байв. Хийдэд 1000 гаруй лам шавилан сууж байв..." хэмээн бичжээ. Мөн Оросын судлаач А.Позднеевийн бичсэнээр "...Зүүн хүрээ нь олны хөл бужигнасан зах зээл худалдаа арилжааны төв байжээ..." хэмээн бичсэн байна. 1934 оны 05 сарын түүхийн архивт хадгалагдаж буй нэгэн баримтанд /ҮТА.Ф№1 Данс №2, ХН №546/ Хэрлэнгийн хүрээ сүм дугана 24, жас 21, бүх лам 502,үүнээс мяндагтан лам 101, цэргийн татвар өгөх лам 209 ба хүүхэд 145 байна. Жасын том мал 302, жижиг мал 502, орлого 15,688 төгрөг зарлага 15,775 төгрөг байна гэж тэмдэглэжээ.
скачать dle 12.0
2 Сэтгэгдэл

2 сэтгэгдэл

  1. JadenPem

    2019/12/02 14:12:25

    plus aunty nude http://nimbus.ximnet.com.my/Email_OpenCounter.aspx?EmailId=96ac26ed-7c4d-4506-9
    1f0-1450090573e5&url=https://xlxx.pro/kidm-747b.html xxx didi com http://finehomes2c.com/__media__/js/netsoltrademark.php?d=xlxx.pro/ruedux.html family stockes sex http://mdoks.com/go.php?https://xlxx.pro/sites-like-alhatube.html johny massage videos http://divat.hu/articles.php?act=share_stat&page=https://xlxx.pro/vd/230941
    /mmv-films-german-amateur-swinging-couples.html gruda xxx video http://1800hotel79.com/__media__/js/netsoltrademark.php?d=xlxx.pro/wait-honey-c
    an-i-cum-before-i-leave-the-sauna.html randi dance fuck http://alexa.tool.cc/index.php?url=https://xlxx.pro/maxd-04-sakura-sakurada-the
    -dog-game.html xxx shakeela fucking http://tunisiepro.biz/__media__/js/netsoltrademark.php?d=xlxx.pro/vd/429279/ret
    ro-blowjob-honey-sucking-it-down.html actress samantha sex http://actionfigurenews.com/__media__/js/netsoltrademark.php?d=xlxx.pro/missbeh
    aving26.html?page=2 naked simple girls https://images.google.tk/url?q=https://xlxx.pro/xhasmter.html sexi docter se http://davidmstanton.net/__media__/js/netsoltrademark.php?d=xlxx.pro/pimsex.htm
    l xxx sinelion foking http://www.a123systems.ru/go.php?url=https://xlxx.pro/parody.html nadia ali fuck720p http://www.actorwebsitereview.com/redirect.php?url=https://xlxx.pro/painal-rape
    .html 12 old fuck http://aami.rd.net/applications/adspace/click.aspx?Dest=https://xlxx.pro/zoofil
    ia-monterrey-mexzoo.html xxx grant mother http://lymetoxintest.com/__media__/js/netsoltrademark.php?d=xlxx.pro/xxxwwww.ht
    ml xxx hd porrn http://instaxxxcam.com/__media__/js/netsoltrademark.php?d=xlxx.pro/indo-pesta.h
    tml video 4.com teen13age http://weshipfor.com/__media__/js/netsoltrademark.php?d=xlxx.pro/www-zadinasex-
    com.html sexcy videos dowlnod http://jobkillingreviews.com/__media__/js/netsoltrademark.php?d=xlxx.pro/vd/420
    196/latina-rose-monroe-gets-pounded-doggystyle.html punjabi hard fuck http://orangeuavol.org/__media__/js/netsoltrademark.php?d=xlxx.pro/poren-hop.ht
    ml american sex massage http://palavrabemescrita.com.br/contador/aviso.php?em=&ip=ip230.ip-54-36-14
    8.eu&pagina=&redirectlink=https://xlxx.pro/tubxporn-60min.html&orig
    emclick= hindi xxx 15 http://tampabaycatholicfunerals.com/__media__/js/netsoltrademark.php?d=xlxx.pro
    /heimlich-blasen.html

  2. MatthewBrofs

    2020/02/12 05:02:12

    Los efectos secundarios de esta medicación son leves y van desde el dolor de cabeza y náuseas hasta mareos o rinitis. Hay que tener en cuenta que la concentración del fármaco en sangre se retrasa si se ingiere una comida con alto contenido en grasa. Comprar viagra generico en españa

Сэтгэгдэл үлдээх

"Банкны салбарынхан нийгмийн хариуцлагаа ухамсарлан бодитой, бүтээлч санал, санаачилга гаргах цаг болсон"

Өчигдөр, 18:20

Б.Янжмаа: АНУ-д халдварын улмаас нас барсан хүний тоо 2,000-д хүрээд байна

Өчигдөр, 18:19

Хотын дарга 7 хоног бүр иргэдэд мэдээлэл хийж байхаар боллоо

Өчигдөр, 18:16

Д.Сарангэрэл: Эрүүл мэндийн нийт ажилтан та бүхнээрээ бахархаж байна

Өчигдөр, 18:15

Монголын нутгаар дамжуулан жилд 50 тэрбум шоо метр хийг БНХАУ-д нийлүүлэх боломжтой

Өчигдөр, 18:14

Д.Нямхүү: Нийт 32 сэжигтэй тохиолдлоос коронавирус илрээгүй

Өчигдөр, 18:13

Д.Нямхүү: Стамбул-Улаанбаатар чиглэлийн нислэгээр ирсэн НЭГ хүнээс коронавирусийн халдвар илэрлээ

26/03/2020, 16:43

"Тусгаарлалтын байранд байх хугацааг 21 хоног болголоо"

26/03/2020, 16:38

Сурагчдын 69 хувь нь теле хичээлээ үзэж байна

26/03/2020, 16:36

Сүхбаатар сум хязгаарлалтын дэглэм тогтоолоо

26/03/2020, 16:35

Гадаад харилцааны сайд Д.Цогтбаатар зарим орны Элчин сайд нарыг хүлээн авч уулзлаа

26/03/2020, 16:34

Монгол Улс ойрын хугацаанд 750 иргэнээ эх орондоо авчирна

26/03/2020, 16:33

АНУ-д 18-34 насны залуучууд олноор COVID-19 халдвар авч байна

25/03/2020, 11:47

Токиогийн Олимпыг 2021 оны зун зохион байгуулахаар боллоо

25/03/2020, 11:28

Цагааннуурын боомтоор ачаа тээвэр хэвийн явагдаж байна

25/03/2020, 11:26

“COVID-19” УБТЗ -ын зорчигч тээврийн алдагдлыг улам нэмэгдүүлж байна

25/03/2020, 11:24

Газар хөдлөлтийн аюулаас сэргийлэх өдөр теле хичээлээр дамжуулж олон нийтэд хүргэнэ

24/03/2020, 14:08

Өчигдөр Алтанбулаг боомтоор орж ирсэн зорчигчдоос гурван сэжигтэй тохиолдол тусгаарлагдсан

24/03/2020, 14:01

Токиогийн Олимпыг 2021 он хүртэл хойшлуулна

24/03/2020, 13:56

Хоёр сар зогсоод байсан экспортын нүүрс тээвэр Гашуунсухайтын боомтоор өнөөдрөөс эхэллээ

24/03/2020, 13:53

Амьтай бүхнийг сэрээж, шинэ өдрийг эхлүүлсэн нарны баяр

23/03/2020, 15:56

"ЭТТ"-н хувьцааны дансыг онлайнаар нээлгэх боломжтой

23/03/2020, 15:50

Хур хогийг цэвэрлэж, ариутгал халдваргүйжүүлэлтийг хийхийг үүрэг болголоо

23/03/2020, 15:47

С.Даваасүрэн: Энэ сарын 21-нд 60 настай иргэн гэртээ угаартаж нас барсан тохиолдол гарсан

23/03/2020, 15:45

Канад Олимпын наадамд оролцохоос татгалзжээ

23/03/2020, 15:42

Угаар мэдрэгчийг өнөөдрөөс дахин хуваарилж эхэллээ

23/03/2020, 15:40

Д.Нямхүү: Франц иргэнийг 10 хоногт багтаан эдгээнэ

23/03/2020, 15:38

Их аварга Хакүхо М.Даваажаргал 35 насандаа 44 дэх түрүүгээ хүртэв

22/03/2020, 18:06

Монгол Улс COVID-19 халдварын 10 батлагдсан тохиолдолтой боллоо

21/03/2020, 13:03

Ё.Баатарбилэг: Монгол-Япон сургалтын эмнэлгийн санхүүжилт, техник, тоног төхөөрөмжийг цогцоор нь шийднэ

20/03/2020, 13:31

????? ????????? SpaceX ????????? ????? ??????? ?????

19/09/2018, 11:38

Г.Батхүү агсаны амь насаа алдсан Төрийн ордны газар

22/05/2019, 14:51

9/10/2018, 12:01

26/09/2018, 10:41

АНУ-ын шийдвэртэй холбоотойгоор алтны ханш буурч, нефтийн ханш өслөө

14/08/2019, 15:22

?.???????? ?????? ?????? ??????? ??????????? ???-?? ?????? ?????? ???????

21/09/2018, 13:45

Хэвлэл мэдээллийн салбарын гэрэл зурагчид үзэсгэлэнгээ нээв

25/03/2019, 09:25

"Монголыг чиглэсэн 100 мянган жуулчин агаарын тээврээс болж аяллаа цуцалдаг"

22/04/2019, 15:55

Гайхамшигт Антрактид Девен Строссын нүдээр

21/02/2019, 10:18

Гамшиг осол тохиолдсон үед Ард иргэдийн ирэх “Түр Цугаларах Талбай”-д

25/04/2019, 16:13

???? ?????????? ?????

3/01/2019, 19:25

Бэлтгэл хошууч генерал Б.Баярмагнай: Медальон дурсгах нь цэргийн салбарт ихээхэн хөгжсөн соёл

15/03/2019, 12:37

Миний харсан Энэтхэгчүүд

13/03/2019, 09:42

ЦАГИЙН САЛХИ СЭВЭЛЗҮҮЛСЭН "ЦАГИЙН ЗӨРҮҮ" ФОРУМ

17/04/2019, 12:19

Эзэмшлийн газар дээрээ автомашин худалдаалж буй 15 ИААНБ-ын газар эзэмших эрхийг цуцаллаа

30/08/2019, 12:46

Уран уургач, бугуйлчдын тэмцээнээс....

27/02/2019, 17:25

Монгол, Их Британи улсын далбаатай галт тэрэг аялалд гарав

19/02/2019, 15:55

Үндэсний сэтгүүл зүй үүсэж хөгжсөний 106 жилийн ойн баярын өдөр

6/03/2019, 17:04

“Хүний эрх, эрх чөлөө" шог зургийн үзэсгэлэнгийн нээлт боллоо

17/12/2019, 14:42

Хоккайдо: Монголын өсвөрийн гэрэл зурагчид тэргүүллээ

8/08/2019, 16:13

АНУ-ын шийдвэртэй холбоотойгоор алтны ханш буурч, нефтийн ханш өслөө

14/08/2019, 15:22

Уран уургач, бугуйлчдын тэмцээнээс....

27/02/2019, 17:25

????? ????????? SpaceX ????????? ????? ??????? ?????

19/09/2018, 11:38

9/10/2018, 12:01

Миний харсан Энэтхэгчүүд

13/03/2019, 09:42

Үндэсний сэтгүүл зүй үүсэж хөгжсөний 106 жилийн ойн баярын өдөр

6/03/2019, 17:04

Г.Батхүү агсаны амь насаа алдсан Төрийн ордны газар

22/05/2019, 14:51

Хэвлэл мэдээллийн салбарын гэрэл зурагчид үзэсгэлэнгээ нээв

25/03/2019, 09:25

Жүжигчин М.Макконахи Техассын их сургуулийн профессор болжээ

30/08/2019, 13:22

“Хүний эрх, эрх чөлөө" шог зургийн үзэсгэлэнгийн нээлт боллоо

17/12/2019, 14:42

26/09/2018, 10:41

"Монголыг чиглэсэн 100 мянган жуулчин агаарын тээврээс болж аяллаа цуцалдаг"

22/04/2019, 15:55

???? ?????????? ?????

3/01/2019, 19:25

Уяачдад Монгол Улсын цол хүртээв

3/02/2019, 14:32

Гайхамшигт Антрактид Девен Строссын нүдээр

21/02/2019, 10:18

?.???????? ?????? ?????? ??????? ??????????? ???-?? ?????? ?????? ???????

21/09/2018, 13:45

Б.Баярсайхан: Байгууллагууд дэргэдээ цэцэрлэг байгуулахад төр хувьсах зардлыг нь даана

12/08/2019, 19:11

Эзэмшлийн газар дээрээ автомашин худалдаалж буй 15 ИААНБ-ын газар эзэмших эрхийг цуцаллаа

30/08/2019, 12:46

Өсвөрийн шатарчдын улсын аварга багаар Хэнтий аймаг шалгарлаа

6/03/2019, 11:03

ЦАГИЙН САЛХИ СЭВЭЛЗҮҮЛСЭН "ЦАГИЙН ЗӨРҮҮ" ФОРУМ

17/04/2019, 12:19