iNET.mn Фото мэдээллийн портал

iNET.mn Фото мэдээллийн портал https://inet.mn/ ru iNET.mn Фото мэдээллийн портал DataLife Engine Английн шигшээ шөвгийн наймд Норвегийн багтай тоглохоор боллоо https://inet.mn/index.php?newsid=6368 https://inet.mn/index.php?newsid=6368
Мексикийн Мехико хотод болсон тус тоглолтод зочин баг талбайн эздийг 3:2-ын харьцаагаар хожжээ. Английн шигшээ багаас Жуд Беллингем (36, 38 дахь минут) хоёр гоол оруулсан бол Харри Кейн (60 дахь минут, торгуулийн цохилт) нэг гоол нэмж хийсэн байна. Харин хожигдсон багаас Хулиан Киньонес (42), Рауль Хименес (69, торгуулийн цохилт) нар гоолджээ.

Тоглолтын 54 дэх минутад Английн шигшээ багийн хамгаалагч Жаррел Куанса бүдүүлэг алдаа гаргасны улмаас талбайгаас хөөгдсөн байна.

Английн хаалгач Жордан Пикфорд ДАШТ-д 17 дахь тоглолтдоо оролцож, үндэсний шигшээ багийнхаа рекордыг давтлаа. Тэрбээр одоо энэхүү үзүүлэлтээр хаалгач Питер Шилтоны хамт тэргүүн байрыг эзэлж байна.

Хөл бөмбөгийн ДАШТ-ий шөвгийн наймд гурав дахь удаагаа дараалан шалгарч буй Английн шигшээ баг долоодугаар сарын 11-нд Майами хотноо Норвегийн багтай тоглоно.]]> gerelchuluun Mon, 06 Jul 2026 16:51:03 +0800 Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдорж Монголд иржээ https://inet.mn/index.php?newsid=6367 https://inet.mn/index.php?newsid=6367 Тэрээр 2019 оноос АНУ-ын Стэнфордын Их сургуульд зочин судлаачаар ажиллаж байсан гэдэг.
Эргэн сануулахад Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдоржтой холбоотой гэх хэрэг 2024 оны УИХ-ын сонгуулийн өмнөхөн олон нийтийн анхаарлын төвд орж байсан.
Тодруулбал УИХ-ын гишүүн Л.Оюун-Эрдэнэ Ерөнхий сайдаар ажиллаж байхдаа буюу 2024 оны гуравдугаар сард өгсөн нэгэн ярилцлагадаа "Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж тамгаа Х.Баттулгад гардуулахдаа "С.Зоригийн хэргийг л битгий сөхөөрэй" гэсэн гэдэг" хэмээн дурдаж байсан.
Энэ явдлын дараа 2024 оны дөрөвдүгээр сард цагдаагийн байгууллага "Ачит Ихт" ХХК-тай холбоотой хэргийн мөрдөн шалгах ажиллагааны явцын талаар танилцуулах үеэрээ Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдорж болон "Ачит Ихт" ХХК-ийн хувьцаа эзэмшигч П.Цагаан нарын харилцсан гэх "Viber"-ын зурвасыг харуулсан юм. Улмаар Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдоржийг яллагдагчаар татах санал хүргүүлсэн тухайгаа мэдэгдсэн.
Дээрх асуудалтай холбогдуулан түүнийг Хан-Уул дүүргийн Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүхийн 2024 оны тавдугаар сарын 17-ны өдрийн шүүгчийн захирамжаар баривчлах шийдвэр гаргаж байв.
Үүнээс долоон сарын дараа буюу 2025 оны нэгдүгээр сарын 7-ны өдөр Дүүргийн Эрүү, Иргэний хэргийн хялбар ажиллагааны анхан шатны тойргийн шүүхийн шийдвэрээр сэжигтнээр баривчлах дээрх захирамжийг хүчингүй болгосон юм.
Түүнчлэн олон нийтийн цахим сүлжээнд Ерөнхий сайд асан Ч.Сайханбилэгийг эх орондоо ирсэн гэх мэдээлэл цацагдсан. Энэ талаар намын хамтран зүтгэгч нараас нь тодруулахад түүнийг Монгол Улсад ирээгүй байгаа гэдэг мэдээлэл өгөв. Харин албаны эх сурвалжуудаас тодруулахад хувь хүний нууцтай холбоотой асуудал хэмээн мэдээлэл өгөхөөс татгалзав.
Ерөнхий сайд асан Ч.Сайханбилэгийг 2019 оноос "Эрдэнэт" үйлдвэрийн 49 хувь, Оюу толгойн гүний уурхайн санхүүжилтийн гэрээтэй холбоотой асуудлаар шалгаж байгаа бөгөөд АНУ-ын Денвер хотноо амьдарч буй гэх мэдээлэл бий.]]> gerelchuluun Mon, 06 Jul 2026 16:49:28 +0800 Хөдөлмөрийн баатар, Монгол Улсын гавьяат нисгэгч Р.Батнасан https://inet.mn/index.php?newsid=6366 https://inet.mn/index.php?newsid=6366
Монгол Улсад Иргэний Агаарын тээвэр үүссэн түүхэн өдөр хэмээн тэмдэглэдэг энэхүү өдрийг тохиолдуулан Монгол Улсын иргэний нисэхийн салбарт 55 жил хүчин зүтгэсэн Хөдөлмөрийн баатар, Монгол Улсын гавьяат нисгэгч Р.Батнасантай ярилцсаныг толилуулж байна.

-Та амьдралынхаа туршид малчны хотноос эхлээд төрийн тусгай зориулалтын онгоц хүртэлх урт замыг туулжээ. Өнөөдрийн таны амжилтын үндэс болсон тэр үеийн хүмүүжил, мөрөөдлийнхөө тухай яриагаа эхлэх үү?
-Би багаасаа ахмад үеийнхний сургаал, эцэг эхийн хүмүүжил, малчин түмний хөдөлмөрч зан чанарыг харж, түүнээс үлгэр дуурайл авч өссөн. Монголчуудын мал маллах арга ухаан, хөдөлмөрч зан чанар нь үнэхээр агуу. Хүүхдүүдийг багаас нь эхлээд ажилд сургадаг. Мөн хөдөлмөрийн хуваарилалт маш тодорхой бага насны хүүхдүүд хурга, ишиг маллана. Нас ахих тусам хариуцлага нь нэмэгдэж, илүү хүнд ажил хийж сурна. Ийнхүү шат дараатай бүхнийг амьдралаас суралцаж өсдөг байсан. “32 модон хүн” зэрэг үлгэр, туульс, ялангуяа баруун Ойрадын тууль хайлах уламжлал гээд асар баялаг өв соёл бий. Энэ бүхнийг ам дамжуулан ухаан суулгаж, гэрийн сургуулиар хүмүүжүүлдэг байжээ. Ингэж өсөж хүмүүжсэн маань надад том мөрөөдөл төрүүлж, нисгэгч болох замд хөтөлсөн.

Нисэхийн сургуульд орсны дараа гурван жил казармд, 200 орчим хүний дунд суралцсан. Тэндээс 100 гаруй хүнээс шалгаруулж, 50 хүн авахад манай курсээс ердөө есөн хүн тэнцсэн. Тэр ес хүний ихэнх нь хожим том, дунд оврын онгоцонд нисэж, зарим нь багшийн багш болсон.

Манай курсийн есөн хүнээс гурав нь гавьяат цолтон, нэг нь баатар болсон нь тухайн үеийн сонгон шалгаруулалт ямар өндөр түвшинд байсныг харуулж байна. Ингээд нисэхийн сургуульд суралцаад, янз бүрийн онгоцоор дадлага хийж эхэлж байлаа. Манай үед ЯК-18Агэж нэрлэдэг, тэнгэрт огцом өгсөж, эргэлт хийдэг онгоцоор анхны сургалтаа хийж байв.

Дараа нь Ан-2 буюу “царцаа ногоон” гэж нэрлэдэг онгоцоор хоёр жил шахам улирал харгалзахгүй ниссэн. Үйлдвэрлэлийн нисгэгчид ирэхэд гоё форм, цэмцгэр хувцастай, их сүр жавхлантай харагдана. Бид ах захын хүмүүжилтэй, ахмадуудаа маш их хүндэлдэг байсан.Тэр үед туршлагатай ахмад нисгэгчдийг хараад бид өөрсдийгөө өчүүхэн гэж боддог байлаа. “Нэг өдөр ийм хүн болно” гэж бараг төсөөлөх ч үгүй. Харин дараагийн шатны онгоцонд хэрхэн суралцах вэ, шалгуурыг нь яаж давах вэ гэдгээ л боддог байв. Ахмад нисгэгч болно гэж хэн ч боддоггүй, харин дараагийн шат, дараагийн онгоц л зорилго болдог байлаа. Ингээд шат шатны сургалтад тэнцэж, цааш ахидаг байсан.

Ан-2 онгоц өөрөө олон төрлийн зориулалттай. Монголд нийтдээ 79 ширхэг орж ирж байсан. Үнэхээр “Монголын чөдрийн морь” шиг хэрэгцээтэй техник байлаа. Хөдөө аж ахуйд хор цацна, агаараас зураг авна, өвс тэжээл тараана, усны болон ослын үед аврах ажиллагаанд оролцоно, түргэн тусламжийн үүрэг гүйцэтгэнэ. Ер нь хийдэггүй ажил гэж бараг байхгүй.Өвөл хүртэл малд тэжээл хаяна, гал түймэр унтраахад оролцоно. Мөн мэрэгч амьтдын хор цацах, ургамлын хамгаалалтын ажил гээд маш олон үүрэг гүйцэтгэдэг байв. Зарим аймагт бүр 340 сум, бригадад шууд нислэг үйлддэг байсан. Тухайн үед сум бригад руу нислэг хийдэг нь өнөөдрийнхөөр бол маш өндөр хөгжсөн үйлчилгээ байлаа.

Ингэж бид энэ салбарт хүмүүжиж, ахмад нисгэгчдээ даган ур чадвараа тасралтгүй сайжруулж ирсэн. Үүний зэрэгцээ анхны сургалт маш сайн суурь болсон юм. Тухайн үед хувь заяаны эрхээр, өөрийн авьяас чадвар, хичээл зүтгэлийн ачаар сонгон шалгаруулалтад орж, удирдлагын түвшинд ажиллах боломж олдсон. Засгийн газрын тусгай зориулалтын онгоцонд ажиллах нь маш ховор боломж байлаа. Тэр дундаа Ю.Цэдэнбал даргын хэрэглэж байсан, “ЗГ-ын онгоц” гэгддэг 68-07 дугаартай тусгай онгоц байсан. Энэ нь цөөн хүний суудалтай, дотроо тусгай тохижилттой онгоц байв.

-Ахмад нисгэгч нислэгийн үед ямар үүрэг гүйцэтгэдэг вэ. Та 42 жил тэнгэрт дүүлж, 800 гаруй удаа дэлхийг тойрсонтой тэнцэх нислэг үйлдэж байсан хүний хувьд ямар хүн хамгийн “сайн нисгэгч” болдог вэ?
-Эхлээд нэг түүхэн маягийн онигоо ярья. Монголчууд дэлхийг яагаад эзэлсэн юм бэ гэвэл “24 цагийн байлдааны бэлтгэлтэй байсан учраас” гэдэг. Өдөр нь байлдаж, шөнө нь борцтой хоолоо идээд амрахдаа хүртэл зүүдэндээ байлддаг байсан гэж ярьдаг. Энэ нь онигоо мэт боловч үнэндээ тодорхой хэмжээнд бодитой санаа агуулсан, бэлтгэл ямар чухал вэ гэдгийг харуулсан жишээ юм. Үүнтэй адил нисэхийн салбарт ч бэлтгэл маш чухал. Нислэгийн өмнөх өдөр бид томилолтоо авч, цаг агаараа нарийвчлан судална.

Маргаашийн нислэгээ шөнөжин бодож, бараг л зүүдэлж хонодог. Энэ нь тухайн нислэгт оюун санаагаа бүрэн төвлөрүүлж, урьдчилан бүхнийг төсөөлөн бэлтгэж байна гэсэн үг. Маргааш нь ирээд цаг агаараа бодитоор дахин шалгаж, нислэгийн тооцоогоо хийнэ.

Шатахуунаа тохируулж, ачаа, зорчигчдын жингийн хуваарилалтыг зөв гаргана. Нислэгийн бүх үзүүлэлтийг нарийн судалж, бүрэн бэлтгэлтэй байж л нислэгт гарна. Ингэж ажиллах явцдаа эхлээд хоёрдугаар нисгэгч буюу туслах нисгэгч болдог. Дараа нь шат ахиж, онгоцны дарга буюу ахлагч нисгэгч капитан болно. Энэ бол маш өндөр хариуцлагатай албан тушаал. Онгоцны дарга нь онгоцонд байгаа бүх хүний амь нас, үнэтэй техник хэрэгслийг бүрэн хариуцаж явдаг.

Онгоцны дарга гэдэг хүн бүх хариуцлагыг өөр дээрээ үүрдэг. Жишээлбэл, нэг аймаг руу нислэг хийхдээ би туслах нисгэгчид удирдлагыг өгч, өөрөөр нь жолоодуулна. Тэр өөрөө жолоодож явна, хэрэв алдаа мадаг гарахгүй бол үргэлжлүүлээд нисгэнэ. Харин ямар нэгэн алдаа гарвал онгоцны даргын хувьд шууд удирдлагыг авч, “би авлаа” гээд хариуцан жолоодно.

Ингэж туршлага сууж, дагаж суралцана. “Бяруу бух дагаж байж өвсөнд хүрдэг” гэдэг шиг залуу нисгэгчид ахмад, туршлагатай хүмүүсээ дагаж, ажиглаж, суралцаж өсдөг. Онолын мэдлэг нэг хэрэг, харин бодит дадлага, мэргэшил бол өөр түвшний зүйл. Тэр практик туршлагыг ахмад нисгэгчид зааж, чиглүүлж өгдөг.

Нисэхийн ажил өөрөө асар хурдтай орчинд явагддаг учраас богино хугацаанд зөв шийдвэр гаргах чадвар шаарддаг. Тиймээс нисгэгч хүн авхаалж самбаа, сэтгэн бодох чадвараа байнга хөгжүүлж, туршлага хуримтлуулдаг.

-Нисгэгчийн нэг өдрийг гаднаас нь төсөөлөхөд эмх цэгцтэй мэт санагддаг. Харин бодит байдал дээр таны нислэгийн нэг өдөр хэрхэн эхэлж, хэрхэн өндөрлөж байсан бэ. Тэр дэглэм таны амьдралд ямар нөлөө үзүүлсэн бол?
-Нислэгийн нэг өдөр гэдэг бол урьдчилан яг таг тогтсон цагтай байдаггүй. Хэдэн цагт ч дуудагдаж магадгүй учраас нисгэгч хүн байнга бэлтгэлтэй, амралтаа зохицуулж байх ёстой. Жижиг онгоцны хувьд өглөө нар мандахаас нар жаргах хүртэл нислэг үйлдэнэ. Харин том онгоц, ялангуяа олон улсын нислэгт өдөр, шөнөгүй ажиллана. Цааш ахиад бүр том онгоцонд орвол тив алгасан нисдэг. Жишээлбэл, энд хүмүүс унтаж байхад бид 7 цагийн зөрүүтэй өөр бүс нутаг руу нисэж явна. Анх том онгоцны нислэг эхэлж байх үед хүний нөөц дутмаг байсан тул 7 хоногт 2-3 өдөр бараг нойргүй ажиллах үе ч гардаг байлаа.

Хэдхэн цаг амрах боломж гармагц дараагийн нислэгт шууд гарна. Жишээ нь, Москва, Берлинээс ирээд удаагүй байхад Бээжин рүү нисэх гэх мэт. Ийм ачаалалтай үед хүний биеийн цагийн хэмнэл алдагдаж, замдаа ядарна. Гэвч нислэг хүлээж буй зорчигчид, ард иргэдийн хэрэгцээ байсан учраас үүргээ биелүүлэхээс өөр аргагүй. Ийм нөхцөлд онгоцны даргын хариуцлага маш өндөр байдаг.

Тиймээс нисгэгч хүн эмх цэгцтэй, сахилга баттай, өөрийгөө хатуу удирдаж сурах шаардлагатай. Энэ нь яг л хөгжмийн зэмсэг тоглож сурахтай адил нэг нот алдахгүйн төлөө бүх анхаарлаа төвлөрүүлдэг шиг, нисгэгч хүн ч алдаа гаргахгүй байхын төлөө туйлын хариуцлагатай ажилладаг.

-Таны ажиллаж байсан үеийн зорчигчид, нислэгийн соёл ямар уур амьсгалтай байв, одоогийнхоос ямар ялгаатай байв?
-Анх нислэгт сууж байгаа хүмүүсийн хувьд мэдээж ихэнх нь айдас, сандралтай байдаг. Хүн гэдэг угаасаа газар дээр амьдрахад дассан амьтан учраас хөлгүй агаарт, өндөрт нисэх нь мөрөөдөл байсан ч сэтгэлзүйн хувьд айдас төрүүлдэг зүйл. Тиймээс зорчигчдыг тайвшруулах нь маш чухал. Нислэгийн үеэр онгоцны үйлчлэгчид зорчигчдод цай, чихэр зэрэг зүйл өгч, сэтгэл санааг нь тайвшруулах үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. Анх манай нисэхийн салбарт энэ нь энгийн үйлчилгээ мэт харагдавч үнэндээ зорчигчдын айдас, стрессийг багасгах зорилготой байв. Зорчигч айж сандарсан, өвдсөн, сэтгэл санааны дарамтад орсон үед тэд итгэл өгч, тайвшруулж, сэтгэлийг нь засаж, аюулгүй байдлыг хангах үүрэгтэй. Тиймээс онгоцны үйлчлэгчид энэ чиглэлээр маш сайн бэлтгэгдсэн.

Онгоцны үйлчлэгчдийн үүрэг зөвхөн үйлчлэхээр хязгаарлагдахгүй. Тэдний ажлын бараг 99 хувь нь зорчигчдын сэтгэлзүйн байдлыг тогтвортой байлгах, айдсыг нь багасгах, итгэл төрүүлэх, тайвшруулах, шаардлагатай үед тусламж үзүүлэхэд чиглэдэг. Өмнөх үеийн Ан-24 зэрэг онгоцнуудад зорчигчдод цай, чихэр өгдөг байсан нь зүгээр нэг үйлчилгээ биш байлаа. Энэ нь физиологийн шалтгаантай. Газрын түвшинд агаарын даралт ойролцоогоор 760 мм мөнгөн усны багана байдаг.

Харин онгоц дээшлэх тусам энэ даралт огцом буурна. Хэдийгээр онгоц дотор даралт тохируулж өгдөг ч өмнөх үеийн онгоцуудын нөхцөл өнөөгийнх шиг төгс биш байсан. Тиймээс 2800-4200 метрийн өндөрт нисэх үед хүний биед даралтын өөрчлөлт шууд мэдрэгддэг байв. Ийм үед чихний дотор, гаднах даралтыг тэнцвэржүүлэх шаардлагатай болдог. Тэгэхгүй бол чих таглах, өвдөх, даралт ихсэх мэдрэмж төрнө. Тиймээс чихэр зажлах, хүлхэх нь чихний даралтыг тэнцвэржүүлэхэд тусалдаг. Энэ нь энгийн мэт боловч нислэгийн үед физиологийн хувьд маш чухал үүрэгтэй арга юм. Орчин үеийн онгоцнууд кабин доторх даралтыг автомат системээр зохицуулдаг болсон л доо.

-Агаарын замын талаар асуумаар байна. Учир нь хүмүүс онгоцонд суухдаа онгоцыг яг яаж удирдаад, ямар замаар чиглүүлээд явдаг юм бол гэж их сонирхдог шүү дээ?
-Агаарын зам гэдэг нь тодорхой хууль, дүрэм журмаар зохицуулагддаг тогтолцоо юм. Энэ дотор олон төрөл, шатлалтай нислэгийн зохион байгуулалт бий. Өмнө үед “ил харааны нислэг” гэж байсан. Энэ нь газар дээрх байшин барилга, уул ус зэрэг байгаль, орчныг нүдээрээ харж чиглэлээ тогтоон нисэхийг хэлнэ. Биднийг нисгэгчээр бэлтгэх үед 300 км орчим радиус дотор ямар газар зүйн онцлог, саад бэрхшээл байгааг зураг дээр судлуулж, шалгалт авдаг байсан. Дараа нь бодит нислэгийн үед тэр уул, ус, газар нутгийг таньж, хараагаар чиглэн нисдэг байв.

Харин олон улсын болон өндөр түвшний нислэгүүд илүү төвөгтэй. Зарим үед газар бараг харагдахгүй, зөвхөн багаж хэрэгсэл, навигацын системд тулгуурлан ниснэ. Ийм төрлийн нислэгийг эзэмших нь хамгийн өндөр зэрэглэлийн ур чадвар шаарддаг. Москва руу анх 1987 оны 4 дүгээр сарын 1-ндТу-154 онгоцоор нисэж байлаа. Тэр үеийн онгоцууд өнөөгийнх шиг өндөр автоматжсан биш байсан тул навигац, чиглэлээ ихэвчлэн газрын удирдлага болон өөрсдийн тооцоололд тулгуурлан гүйцэтгэдэг байв. Бидний үед агаарын коридор ойролцоогоор 10-20 км-ийн өргөнтэй байсан. Нисгэгчид тэр дотор нарийн тооцоотой нисдэг байлаа. Харин орчин үед энэ систем улам нарийсаж, агаарын зам нь яг тогтоосон чиглэл, өндөр, координаттай болсон.
Өнөөдрийн нислэгийн системийг зүйрлэвэл, тэнгэрт яг зурагдсан замаар, тодорхой өндөрт, тодорхой зайтай хөдөлгөөнд оролцож байгаа мэт нарийн зохион байгуулалттай болсон гэсэн үг. Тэр утгаараа нислэг гэдэг нь “усан дотор загас сэлж байгаа мэт” өөрийн тус тусын замаар, маш нарийн дүрэмтэй орчинд явдаг ажиллагаа юм.

Онгоц тодорхой агаарын зам, маршруттай нисдэг. Тэр маршрутаар явахын тулд тухайн үеийн цаг агаар, салхи, нөхцөл байдлыг заавал тооцоолдог. Жишээлбэл, салхины чиглэлээс шалтгаалаад онгоц бага зэрэг хазайж нисэх, эсвэл хамраа өөр чиглэлд тохируулж нисэх шаардлага гарна. Нислэг гэдэг байгаль орчны нөхцөлтэй байнга уялдаж, динамик байдлаар удирддаг ажиллагаа юм. Өнөө үед харин хиймэл дагуулын систем болон олон төрлийн навигацын технологи, газрын хяналтын төвүүдийн тусламжтай онгоц илүү нарийн, автоматжсан байдлаар нисдэг болсон. Би залуудаа үүлний дээгүүр ниснэ гэж мөрөөддөг байсан хүн. “Үүлнээс дээш, доош гэж ярьдаг шиг” яг л тэр мөрөөдлөөрөө нисч явсаар өдийг хүртэл олон арван жил энэ салбарт ажиллажээ. Одоо бодоход 40 гаруй жилийн нислэгийн туршлага хуримтлуулсан байна. Ийм урт хугацаанд тасралтгүй ниссэн хүн цөөн байдаг юм билээ.

Нийтдээ Ан-2 зэрэг жижиг онгоцноос эхлээд том оврын бүх төрлийн онгоцонд багшилж, нислэг үйлдсэн.

Нийт нислэгийн цагийг тооцоолоход 37.800 цаг хүрсэн нь маш өндөр үзүүлэлт гэж хэлж болно. Дэлхийн хэмжээнд ч 20 мянга гаруй цаг ниссэн нисгэгчид цөөн байдаг. Зарим эх сурвалжаар бол хамгийн өндөр нислэгийн цагтай нисгэгчид хүртэл 20-30 мянган цагийн хооронд байдаг. Ойролцоогоор 40 гаруй улс орноор нислэг үйлдэж, 138 орчим хотод Монголын далбаатай онгоцоор бууж байжээ.

-Монголд нисгэгчийн үнэмлэхтэй 160 орчим хүн бий гэсэн тоо хэдэн жилийн өмнө гарч байсан. Аялал жуулчлал дэлхий даяар өргөжиж байгаа учраас нисгэгчийн мэргэжил эрэлттэй мэргэжил байсаар байх төлөвтэй. Нисгэгч хүний бахархал нь юу байдаг вэ?
-Манай нисэхийн салбарт одоо нисгэгчдийн тоо нэмэгдэж, 200 гаруйд хүрсэн байна. Хувийн компани ч олширч, өргөжиж байгаа. МИАТ ч мөн адил нислэгийн цар хүрээгээ тэлж, өмнөхөөсөө илүү олон чиглэлд үйл ажиллагаа явуулж байна. Нисгэгч холыг ойртуулж, хүмүүсийг уулзуулдаг маш онцгой мэргэжил. Коронавирусийн өмнөх үеийн мэдээллээр зөвхөн Азийн бүсэд л гэхэд 20 мянга гаруй нисгэгчийн дутагдалтай гэж олон улсын хэвлэлд бичиж байсан. Энэ нь нисэхийн салбар дэлхий даяар ямар их эрэлттэй байгааг харуулж байна. Бидний үе ахмад үе рүүгээ шилжиж, үе солигдож байгаа цаг үе дээр иржээ. Өмнө нь бид ахмадуудаасаа суралцдаг байсан бол одоо өөрсдөө ахмад болж, дараагийн үеэ сургах хариуцлагатай болсон байна.Бидний үеийнхэн ч мөн адил олон сорилтыг даван туулж ирсэн.

Анх би мөрөөдөгч залуу нисгэгч байлаа. Харин өнөөдөр багшийн багш болсон, олон үеийн нисгэгчдийг бэлтгэсэн хүн болжээ. Агаарын салбарт ажиллах хугацаандаа олон шавь нар бэлтгэсэн. Тэдний дундаас хөдөлмөрийн баатар, гавьяат цол хүртсэн хүмүүс ч төрсөн байдаг. Би 25 настай байхдаа ТУ-154 онгоцонд ажиллаж, хоёр залуу нисгэгчийг авч сургаж, хамт нисэж байсан. Тэр хоёр шавь маань хожим амжилттай ажиллаж, хоёулаа гавьяат цол хүртсэн. Нэг нь бүр нисэхийн салбарын 100 жилийн ойн үеэр мөн гавьяат болсон нь миний хувьд маш бахархалтай явдал. Тэдний нэг нь миний шавь О.Бат-Эрдэнэ юм.

-Монголын нисэхийн салбарын хөгжлийг нүдээр харж буй хүний хувьд манай нисгэгчдийн онцлог, давуу тал юунд байна гэж та боддог вэ?
-Монголын нисгэгчдийн давуу талын тухайд гэвэл бид багаасаа хөдөлмөр, эрсдэл, шийдвэр гаргалттай нүүр тулж өссөн байдаг. Тиймээс нисгэгч хүний хамгийн чухал чадвар болох богино хугацаанд шийдвэр гаргах, нөхцөл байдалд дасан зохицох чадвар харьцангуй өндөр байдаг. Ялангуяа хөдөө орон нутгийн хүүхдүүд байгаль, цаг уурын эрс тэс нөхцөлд өсдөг тул илүү тэсвэртэй, бие даасан сэтгэлгээтэй болдог. Энэ нь нисгэгчийн мэргэжилд ихээхэн давуу тал болдог. Өнөөдөр монголын залуус оюуны чадамж, суралцах чадвараараа дэлхийн түвшинд өрсөлдөх боломжтой болсон. Үүнийг би генетик, уламжлал, амьдралын хэв маягийн давуу талтай холбоотой гэж хардаг.

-МИАТ компанийн 70 жилийн ой тохиож байна. Таны хувьд энэ ой зүгээр нэг тоо биш байх. Энэ өдөр та хамт олныхоо ямар үеийг онцлон дурдах нь зүйтэй гэж үзэж байна вэ?
-МИАТ компани 1925 оны 5-р сарын 25-нд “Юнкерс”-ийн зургаан хүний суудалтай онгоц ашиглаж, Зүүн дөрвөн зам орчимд анхны нислэгийн суурь тавьснаар эхэлсэн түүхтэй. Тухайн үед хэдхэн онгоцтой жижиг бүрэлдэхүүн байсан ч тэр нь агаарын тээврийн эхлэл болсон анхны бааз байв. Улмаар энэ суурин дээр өргөжиж, аажмаар олон төрлийн онгоц нэмэгдэн, иргэний зориулалтын үүрэг гүйцэтгэхийн зэрэгцээ анхандаа цэргийн чиглэл давамгай хөгжиж ирсэн түүхтэй.

1956 онд Эрхүүгээс Ан-2 хэмээх давхар далавчтай онгоцыг авчирснаар нисэхийн шинэ үе эхэлсэн гэж хэлж болно. Тэр онгоцыг Монголд авч ирээд, улаан таван хошууг нь буулгаж, оронд нь соёмбо тэмдэг байрлуулан, нисэх буудлын хаалганы дэргэд байрлуулж байлаа. Ингээд онгоцнуудыг нэг бүрчлэн дугаарлаж, системтэй бүртгэн ашиглах болсон юм.

1956 оны 7 дугаар сарын 7-нд Шувуун фабрикийн орчимд байсан хуучин нисэх буудлаас анхны тогтмол зорчигч тээврийн нислэгийг албан ёсоор эхлүүлсэн. Тухайн өдөр гурван чиглэл буюу Ховд, Хөвсгөл, Дорнод руу нислэг үйлдэхээр болж, зорчигчдыг үнэ төлбөргүй тээвэрлэж байв. Монголд тогтмол зорчигч тээвэр, шуудан, ачаа тээврийн нислэг албан ёсоор эхэлж, давхар далавчтай Ан-2 онгоцоор анхны агаарын тээврийн сүлжээ бүрэлдэн тогтсон түүхтэй.

“МИАТ” компани нь түүхэн хөгжлийн хувьд анх иргэний зориулалттай тээвэр, шуудан, ачаа болон цэргийн үүргийг хослон гүйцэтгэж ирсэн байгууллага юм. 1993 оны 9 дүгээр сарын 22-ны өдөр Сайд нарын Зөвлөлийн 151 дүгээр тогтоолоор иргэний агаарын тээврийн чиглэл бүрэн утгаараа салбарлан хөгжиж, олон улсын стандартад нийцсэн иргэний авиа компани болон шинэ шатанд гарсан.

Үүнээс өмнөх үе шатанд нисгэгч, инженер, техникийн ажилтнууд цэргийн зохион байгуулалтад багтаж, 1-4 дүгээр зэрэг ахлагч, хошууч, дэд хурандаа хүртэлх цолын бүтэцтэй ажиллаж байв.

“МИАТ” компани шат дараатай шинэчлэгдэж, орчин үеийн нисэх онгоцнуудыг ашиглалтад оруулсан. Сүүлийн жилүүдэд CRJ болон Bombardier төрлийн онгоц ашиглан дотоодын нислэгийг илүү хурдтай, үр ашигтай гүйцэтгэж байна. Жишээлбэл, өмнө нь 3 цаг орчим зорчдог байсан маршрутыг 1 цаг орчимд багтаан нисэх боломжтой болсон нь агаарын тээврийн хөгжлийн том дэвшил юм.

-Нэн ялангуяа сүүлийн үед тусгай үүргийн нислэг их үйлддэг болж байна. Тусгай үүргийн нислэгийн онцлог нь юу байдаг вэ, нисэх багийнхнаас ямар ур чадвар шаарддаг вэ?
-Тусгай, онцгой үүргийн нислэг бидний үед үнэхээр өндөр хариуцлагатай, маш нарийн зохион байгуулалттай хийдэг ажил байлаа. Өнөөдөртэй харьцуулахад тэр үеийн ийм төрлийн нислэгүүдийн давтамж ч их, шаардлага ч өндөр байсан. Харин одоо миний шавь нарын үед харьцангуй цөөн болж, илүү зохион байгуулалттай, стандартжсан хэлбэрт орсон байна.

Тусгай үүргийн нислэгийн онцлог нь албан ёсны төрийн айлчлал, өндөр түвшний төлөөлөгчдийн зорчих хөдөлгөөнтэй шууд холбоотой байдаг явдал юм. Жишээ нь 1987 онд бид ТУ-154 онгоцоор холын зайн өндөр даацын нислэг гүйцэтгэх хариуцлагатай үүрэг хүлээж байсан үе бий. Тэр үед нислэгийн ажиллагааг маш өндөр түвшний бэлтгэлтэй, нарийн төлөвлөгөөний дагуу гүйцэтгэсэн.

Гэтэл 1980-аад оны сүүл, 1990-ээд оны эхэн үеэс нийгэм, улс төрийн тогтолцоонд томоохон өөрчлөлт орж, социалист систем задран, ардчиллын үе эхэлсэн. Энэ шилжилтийн үед өмнө нь хаалттай байсан олон улсын чиглэлүүдийг нээж, Япон, Өмнөд Солонгос зэрэг орнууд руу нислэг үйлдэх боломж бүрдсэн. Тухайлбал, 1991 онд Ерөнхий сайд П.Жасрайгийн айлчлалын нислэгийн үед Япон улсын “Нарита” нисэх буудалд тодорхой цагийн хуваарь, дипломат зөвшөөрлийн дагуу хатуу зохион байгуулалттай ажиллагаа явуулж байлаа.

Тухайн үед Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдын гадаад айлчлалын нислэгийн үеэр агаарын ямар ч нөхцөл байлаа гэсэн онгоцыг яг товлосон хугацаанд, яг заасан цэг дээр буулгах шаардлагатай болдог байв. Зарим үед нислэгийн орчин маш хүнд, салхи шуургатай, агаарын хөдөлгөөн ихтэй нөхцөл таарна. Гэсэн ч нисгэгчид ямар ч алдаа гаргах эрхгүй, бүх зүйл маш өндөр хариуцлагатай явна.

Тэр үед айлчлалын нэр хүндийг өндөр түвшинд байлгахын тулд онгоцыг маш зөөлөн буулгаж, зорчигчдыг саадгүй буулгах ёстой. Тэр үед цагт нь хаалгаа онгойлгох нь гайхамшиг байсан. Бороо, салхи байсан ч утаа манангүй, зөөлөн буулт хийх нь мэргэжлийн ур чадварын илэрхийлэл байлаа.

Миний шавь нарын хувьд, Монголын нисгэгчид “кнопын нисгэгч” биш. Өнөөдрийн зарим шинэ үеийн нисгэгчид автоматжсан систем, олон төрлийн компьютерын удирдлагад илүү тулгуурладаг болсон. Харин бидний үеийнхэн хэрэглэлтэй ч, хэрэглэлгүй ч онгоцоо удирдаж сурсан, бодит дадлага, туршлага дээр суурилсан нисгэгчид байсан. Монголын нисгэгчид ямар ч нөхцөлд бие даан шийдвэр гаргах чадвартай, бодит туршлага дээр суурилсан мэргэжлийн хүмүүс байдаг.]]> gerelchuluun Mon, 06 Jul 2026 16:45:36 +0800 Хар өрөвтас нутагшсан газар экосистем эрүүл байдаг https://inet.mn/index.php?newsid=6365 https://inet.mn/index.php?newsid=6365

Хар өрөвтас нь Монголд ховор тохиолдох нүүдлийн шувуу бөгөөд Хангай, Хэнтий, Хөвсгөлийн ойт бүсийн гол мөрөн, хадат хавцал, өндөр модтой хөндийд үрждэг.

Завхан аймагт энэхүү шувуу гэрэл зургаар баталгаажсан бүртгэлтэй бөгөөд шувуу ажиглагчид түүнийг голын хөндий, хүнээс зайдуу нам гүм орчинд ажигласан байдаг.

Хар өрөвтас нь нэг метр орчим өндөр, далавчаа дэлгэхэд 1.8 метр хүрдэг. Хар өнгийн солонгорсон өдтэй, улаан хошуу, урт улаан хөл, нүдийг тойрсон улаавтар нүцгэн арьсаараа бусад усны шувуудаас ялгардаг. Маш болгоомжтой, зожиг зан араншинтай тул ихэвчлэн ганцаараа эсвэл хосоороо үзэгддэг. Гол, горхи, намгархаг газрын загас, жараахай, хоёр нутагтан, усны шавжаар хооллодог.

Монгол орны ойт хээрийн бүсэд Хангайн нурууны гол мөрний сав газрыг даган тархдаг энэхүү шувуу Завхан аймгийн Идэр, Чигэстэй, Завхан голын сав, Отгонтэнгэрийн байгалийн цогцолборт газрын хүн багатай уулын голуудын орчимд тохиолдох боломжтой гэж судлаачид үздэг. Харин аймагт тогтмол үүрлэдэг эсэх талаар нарийвчилсан судалгаа үргэлжилж байна.

Хар өрөвтас жил бүрийн намар Хималайн нурууг даван Энэтхэг, Балба болон Өмнөд Азийн дулаан бүсэд өвөлжөөд хавар Монгол орондоо эргэн ирдэг. Ийм урт нүүдэл хийдэг тул амьдрах орчны өөрчлөлт, гол мөрний бохирдол, хууль бус агнуур зэрэг нь түүний тоо толгойд сөргөөр нөлөөлөх эрсдэлтэй гэж байгаль хамгаалагчид анхааруулж байна.

Байгаль орчны мэргэжилтнүүдийн үзэж байгаагаар, Хар өрөвтас нь цэвэр ус, загасны нөөц сайтай, экологийн тэнцвэр алдагдаагүй гол мөрний экосистемийн нэгэн чухал үзүүлэлт болдог. Тиймээс Завхан аймагт энэхүү ховор шувуу бүртгэгдэж байгаа нь бүс нутгийн байгалийн экосистем харьцангуй бүрэн хадгалагдан үлдсэний илэрхийлэл.

Шувуу судлаачид иргэд, гэрэл зурагчдад Хар өрөвтас тааралдсан тохиолдолд үргээхгүй байх, үүрлэж болзошгүй бүсэд ойртохгүй байх, байршил, зураг, ажиглалтаа мэргэжлийн байгууллагад мэдээлснээр энэхүү ховор зүйлийн тархалтын судалгаанд үнэтэй хувь нэмэр оруулах боломжтойг аймгийн Байгаль орчны газрын Орон нийттэй харилцах албаны мэргэжилтэн Д.Болор-Эрдэнэ зөвлөж байна.]]> gerelchuluun Mon, 06 Jul 2026 16:43:29 +0800 Шинэ онцгой туурвил, шилдэг гарамгай бүтээлүүдэд Төрийн шагнал хүртээлээ https://inet.mn/index.php?newsid=6364 https://inet.mn/index.php?newsid=6364
Үүнд:

Математик, физик, инженерчлэлийн салбарын тулгамдсан асуудлуудыг тооцооллын өндөр нарийвчлалтай шийдвэрлэх арга замыг нээж, орчин үеийн тооцон бодох математикийн онол, арга зүй, хэрэглээний салбарт олон улсын түвшинд үнэлэгдсэн ШУА-ийн Математик, тоон технологийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний тэргүүлэх ажилтан, Төрийн соёрхолт, Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, академич, профессор Т.Жанлав, ШУА-ийн Математик, тоон технологийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний тэргүүлэх ажилтан, Төрийн соёрхолт, академич, доктор О.Чулуунбаатар, МУБИС-ийнМатематик, байгалийн ухааны сургуулийн багш, доктор, дэд профессор Р.Мижиддорж, ШУТИС-ийнпроректор, Математикийн ухааны доктор, профессор В.Өлзийбаяр нарын “Орчин цагийн тооцон бодох математикийн шинэ онол, чиглэлүүд, хэрэглээ” сэдэвт бүтээл,
Ардчилсан, шинэ Үндсэн хуулийн агуулга, тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, үндэсний аюулгүй байдал, хүний эрх, эрх чөлөө, төрийн байгууллын талаарх суурь ойлголтуудын онолын үндсийг тайлбарлан таниулж, нийтийг соён гэгээрүүлэх, Үндсэн хуульт ёсыг түгээн дэлгэрүүлэх үйлсэд жинтэй хувь нэмэр оруулж байгаа Гавьяат хуульч, Хууль зүйн шинжлэх ухааны доктор, профессор Д.Лүндээжанцан, Гавьяат багш, Хууль зүйн шинжлэх ухааны доктор, профессор Ч.Энхбаатар нарын туурвисан “Монгол Улсын Үндсэн хуулийн эрх зүй” сэдэвт бүтээл,

Зүрхний титэм судсан дотуурх мэс засал, эмчилгээний орчин үеийн арга, техник, технологи нэвтрүүлэн нутагшуулж, титэм судасны цусны урсгалыг цогцоор нь нөхөн сэргээх эмчилгээний үр дүнг шинэ түвшинд хүргэсэн Улсын Гуравдугаар төв эмнэлгийн Судсан дотуурх оношилгоо, эмчилгээний төвийн зөвлөх эмч, Монголын анагаах ухааны академийн гишүүн, академич, доктор, профессор, Хүний гавьяат эмч З.Лхагвасүрэн, УГТЭ-ийнзахирал, Анагаах ухааны доктор, профессор, Хүний гавьяат эмч Ц.Төмөр-Очир, Зүрхний мэс заслын зөвлөх эмч, Анагаахын шинжлэх ухааны доктор, профессор, ШУА-ийн гишүүн, академич, Хөдөлмөрийн баатар, Ардын эмч Н.Баасанжав, “Бумаа-Санаа” эмнэлгийн захирал, УГТЭ-ийнСудасны мэс заслын зөвлөх, Анагаахын шинжлэх ухааны доктор, профессор, Хүний гавьяат эмч Д.Цэгээнжав, УГТЭ-ийнСудсан дотуурх оношилгоо, эмчилгээний төвийн эмч, клиникийн профессор Ц.Дамдинсүрэн нарын “Зүрхний титэм судасны бичил болон судсан дотуурх мэс засал эмчилгээний арга, технологийг цогцоор нэвтрүүлсэн нь” сэдэвт бүтээл,

Нүүдэлчдийн түүх, соёл, зан заншлыг илэрхийлсэн олон шилдэг бүтээл туурвин, дүрслэх урлагийн салбар, чулуун сийлбэрийн хөгжилд жинтэй хувь нэмэр оруулж байгаа Монголын урчуудын эвлэлийн гишүүн, уран барималч Ц.Энхтайваны гантиг чулуун “Бурхан багшийн босоо сэрэг дүр” сэдэвт бүтээл,
Ундны усан дахь ураны физик, гидрохимийн иж бүрэн судалгааг анх удаа цогцоор нь хийж, ураны агууламж, тархалтын зураглал боловсруулан, усны цацрагийн хяналт-шинжилгээ, мониторингийн шинжлэх ухааны үндэс суурийг бүрдүүлэн, хүн амын эрүүл мэнд, усны аюулгүй байдал, шинжлэх ухаан, технологийн хөгжилд хэрэглээний өндөр ач холбогдолтой суурь судалгаа бий болгосон ШУА-ийн Физик, технологийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан, Гавьяат багш, доктор, профессор Х.Цоохүү, МУИС-ийн Химийн тэнхимийн эрхлэгч, доктор, профессор О.Болормаа, Эдийн засаг, хөгжлийн яамны харьяа Шинжлэх ухааны паркийн захиргааны гүйцэтгэх захирал, доктор Н.Тэгшбаяр нарын “Монгол орны ундны усан дахь уран” сэдэвт бүтээл,

Хөгжмийн урлагийн бүхий л төрлөөр уран бүтээлээ туурвин, олон арван шилдэг бүтээлээрээ ард түмний сонорыг мялааж, соён гэгээрүүлж ирсэн Улсын филармонийн ахмад уран бүтээлч, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Г.Алтанхуягийн “Симфони вариац” хөгжмийн бүтээлд тус тус Төрийн шагнал хүртээсэн байна.

Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Төрийн шагнал хүртсэн эрхмүүдэд болон гэр бүл, хамт олонд нь сайн сайхныг хүсэн ерөөж, Үндэсний их баяр наадмын баярын мэндийг өргөн дэвшүүллээ.]]> gerelchuluun Mon, 06 Jul 2026 16:40:54 +0800 Монгол Улс Үндэсний баяр наадамтай зэрэгцүүлэн “Дэлхийн адууны өдөр”-ийг тэмдэглэнэ https://inet.mn/index.php?newsid=6363 https://inet.mn/index.php?newsid=6363
Адууны соёл, өв уламжлал, нүүдлийн иргэншлийн үнэт өвийг олон улсад сурталчлан таниулах энэхүү өдрүүдийн хүрээнд 50 гаруй орны зочид, төлөөлөгчид Монгол Улсад хүрэлцэн ирж, адууны өв соёлыг сурталчлахад оролцох юм.

“Дэлхийн адууны өдөр”-ийн үндсэн үйл ажиллагааг долоодугаар сарын 13-нд Улаанбаатар хотын ойролцоох Хүй долоон худагт зохион байгуулах бөгөөд хөтөлбөр нь бэлэн болоод байна.

Хөтөлбөрийн дагуу "Дэлхийн адууны өдөр"-ийн нээлт долоодугаар сарын 13-нд болж, даргаах үйл ажиллагааг зохион байгуулна. Үүнд:

Олон улсын морин уралдаан
10,000 морьтны жагсаал
Морьт харвааны тэмцээн
Морин циркийн үзүүлбэрүүд
Морьтны гайхамшиг, өв соёлыг сурталчилсан урлаг, спортын цуврал тоглолтууд
Монголын уламжлалт хурдан морины уралдаанууд
Хүчин бөхийн барилдаан багтаж байна.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн санаачилсан “Дэлхийн адууны өдрийн тухай” тогтоолыг НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 79 дүгээр чуулганы 2025 оны зургаадугаар сарын 3-ны өдрийн Бүгд хуралдаанаар баталсан. Уг тогтоолд 56 орон хамтран зохиогчоор нэгдсэн бөгөөд хүн төрөлхтний өнгөрсөн, өнөөгийн ахуй амьдралд адууны гүйцэтгэсэн үүрэг, хувь нэмрийг тодотгон, адууны өв соёл болон бэлчээр, нүүдлийн аж ахуйн хэв маягийг хамгаалж, хадгалахыг уриалж жил бүрийн 7 дугаар сарын 11-нд Дэлхийн адууны өдрийг тэмдэглэж байхаар болсон юм.]]> gerelchuluun Mon, 06 Jul 2026 16:38:32 +0800 БНСУ-ын Ерөнхийлөгч И Жэ Мён төрийн айлчлал хийнэ https://inet.mn/index.php?newsid=6362 https://inet.mn/index.php?newsid=6362 Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхийн урилгаар Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын Ерөнхийлөгч И Жэ Мён, гэргий Ким Хе Гён-ы хамт 2026 оны 07 дугаар сарын 09-11-ний өдрүүдэд Монгол Улсад төрийн айлчлал хийнэ.Энэ айлчлал БНСУ-ын төрийн тэргүүн 2011 онд манай улсад айлчилснаас хойш 15 жилийн дараа болох юм.
Айлчлалын хүрээнд Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх, И Жэ Мён нар албан ёсны хэлэлцээ хийж, “Стратегийн түншлэл”-ийн харилцааг өргөжүүлэн бэхжүүлэх, хамтын ажиллагааг эдийн засгийн агуулгаар баяжуулах болон олон улс, бүс нутгийн тавцан дахь хамтын ажиллагаа зэрэг чиглэлээр санал солилцоно.
Айлчлалын үеэр талууд харилцаа, хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн хөгжүүлэхтэй холбоотой Засгийн газар болон байгууллага хоорондын баримт бичгүүдэд гарын үсэг зурахаар төлөвлөж байна.
БНСУ-ын Ерөнхийлөгч И Жэ Мён, гэргий Ким Хе Гён нар Үндэсний их баяр наадмын нээлтийн ёслолд хүндэт зочдын хувиар оролцоно.
Хоёр улс:

2006 онд “Сайн хөршийн, найрамдал, хамтын ажиллагааны түншлэл”,
2011 онд “Иж бүрэн түншлэл”,
2021 онд “Стратегийн түншлэл”-ийн харилцаа тогтоосон.

Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Солонгос Улс 1990 оны 03 дугаар сарын 26-ны өдөр дипломат харилцаа тогтоосон. БНСУ 1990 онд Улаанбаатар хотноо, манай улс 1991 онд Сөүл хотноо Элчин сайдын яамаа нээжээ.]]> gerelchuluun Mon, 06 Jul 2026 16:37:39 +0800 Эрдэмтэд эсийн хөгшрөлтийг удаашруулах боломжит аргыг нээжээ https://inet.mn/index.php?newsid=6361 https://inet.mn/index.php?newsid=6361
Германы Фриц Липманы хүрээлэнгийн (FLI) эрдэмтдийн хийсэн шинэ судалгаагаар эсийг эрчим хүчээр хангадаг митохондрын үйл ажиллагаа нас ахих тусам хэрхэн мууддагийг тогтоожээ. Тэд туузан хорхой, хүний эд эсийн дээжид хийсэн шинжилгээгээр нас ахихын хэрээр эс дэх фосфатидилхолин хэмээх липидийн хэмжээ аажмаар буурдаг болохыг тогтоосон байна. Энэхүү бодис нь митохондрийн хэвийн үйл ажиллагаанд чухал үүрэгтэй аж.

Судлаачид туршилтынхаа явцад хүнсний нэмэлт бүтээгдэхүүн ашиглан фосфатидилхолины түвшнийг сэргээснээр митохондрийн үйл ажиллагааг илүү "залуу" шатанд нь эргүүлэн аваачиж болохыг харуулжээ. Судалгааны багийнхны хэлснээр, энэхүү липидийн нийлэгжилт буурах үйл явц нь өмнө нь төдийлөн анхааралд өртөж байгаагүй аж. Гэвч энэ нь хувьслын явцад митохондр хөгшрөх гол шалтгаан байсаар ирсэн бөгөөд хоолны дэглэмээ өөрчилснөөр уг дутагдлыг тодорхой хэмжээгээр нөхөх боломжтой байна.

Фосфатидилхолин нь митохондрыг хүрээлсэн мембраны үндсэн бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн нэг ажээ. Түүний хэмжээ буурахад мембраны бүтэц алдагдаж, эсийн “эрчим хүчний станц”-ын ажиллагаа шууд сулардаг байна.

Туршилтын үеэр эрдэмтэд туузан хорхойн хоолонд фосфатидилхолин эсвэл хүний биед фосфатидилхолин болж хувирдаг холин хэмээх шим тэжээлийг нэмэхэд хоёр тохиолдолд хоёуланд нь митохондрийн бүтэц, үйл ажиллагаа харьцангуй залуужиж, үүргээ илүү сайн гүйцэтгэжээ.

Хүний эдэд хийсэн шинжилгээгээр фосфатидилхолины түвшин багатай хүмүүсийн дунд таргалалт, чихрийн шижин илүү түгээмэл байжээ. Харин энэ липидийн хэмжээ өндөр хүмүүс хурдан алхах чадвартай, ой тогтоолтын үзүүлэлт илүү сайн байсан нь эрүүл хөгшрөлтийн шинж тэмдэг гэж судлаачид үзсэн байна.

Залуу, нас бие гүйцсэн, мөн хөгшин туузан хорхойг харьцуулан судлахад нас ахихын хэрээр фосфатидилхолин нийлэгжүүлэх үүрэгтэй уургийн нийлэгжилт буурдаг болох нь тогтоогджээ. Үүний улмаас митохондр өөрийн мембраныг хэвийн бүрдүүлж чадахгүй болж, жижиг хэсгүүдэд хуваагдан, үйл ажиллагаа нь алдагддаг байна.

Залуу, эрүүл эсэд митохондрууд хоорондоо амархан нэгдэж, урт уян бүтэц үүсгэдэг нь энергийг эсийн дотор жигд хуваарилахад чухал үүрэгтэй ажээ. Харин нас ахиж, фосфатидилхолины хэмжээ багассанаар митохондруудын энэ чадвар алдагдаж, уян хатан чанар нь буурч, эсийн эрчим хүчний хэрэгцээний өөрчлөлтөд дасан зохицох чадвар нь мууддаг гэнэ.

Фриц Липманы хүрээлэнгийн биологич Мария Ермолаева энэ үйл явцыг нас ахихын хэрээр аажмаар гэмтдэг эрчим хүчний нарийн сүлжээтэй зүйрлэжээ. Түүний хэлснээр, холбоосууд нь эвдэрч, эрчим хүч дамжуулах нь буурдаг ч эрчим хүчний үйлдвэрлэл бүрэн зогсдоггүй байна.

Судалгаагаар мөн эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн хооронд ялгаа байгааг тогтоожээ. Фосфатидилхолины хэмжээ аль алинд нь буурдаг ч эрэгтэйчүүдэд аажмаар, харин эмэгтэйчүүдэд, ялангуяа 45-55 насны цэвэршилтийн үед илүү огцом буурдаг байна. Эд эсийн бүтэц дэх химийн найрлагын эдгээр өөрчлөлт нь цэвэршилтийн үед олон эмэгтэйн мэдэрдэг эрч хүч буурах, мөн архаг ядаргаа үүсэхэд нөлөөлдөг байж магадгүй гэж судлаачид үзэж байгаа ажээ.

Гэсэн хэдий ч фосфатидилхолины хэмжээ буурах нь митохондрын хөгшрөлтийн цорын ганц шалтгаан биш болохыг эрдэмтэд онцолжээ. Харин энэ хүчин зүйл эсийн хөгшрөлтийн явцад ихээхэн нөлөөлж байгаа тул цаашид илүү нарийвчлан судлах шаардлагатай гэж үзэж байна.

Хүний бие махбод туузан хорхойноос хавьгүй нарийн бүтэцтэй боловч энэхүү липидийн хэмжээг сэргээх нь митохондрын насжилттай холбоотой зарим өөрчлөлтийг сааруулах боломжтой гэсэн үндэслэлийг уг судалгаа өгчээ.

Эрдэмтэд судалгааныхаа дараагийн шатанд фосфатидилхолины хэмжээ буурах нь митохондрын мембраны бүтцийг молекулын түвшинд хэрхэн өөрчилдгийг тогтоохоор төлөвлөж байна.

Митохондрын үйл ажиллагаа алдагдах нь чихрийн шижин, хорт хавдар, Паркинсоны өвчин зэрэг олон эмгэгтэй холбоотой гэж үздэг. Энэхүү шинэ судалгаа эсийн “эрчим хүчний станц”-ын үйл ажиллагааг сэргээх өөр нэг боломжит гарц байгааг харуулж байна.

"Судалгааны явцад олж авсан мэдээллүүд митохондрын хөгшрөлт төдийгүй бие махбодын хөгшрөлтийн илүү өргөн хүрээний үйл явцыг тодорхой хэмжээнд өөрчлөх боломжтойг харуулсан. Хэрэв эрдэмтэд энэ үйл явцын үндсэн механизмийг бүрэн тайлж чадвал ирээдүйд насжилттай холбоотой өөрчлөлтийг сааруулах аргуудыг боловсруулах боломж бүрдэнэ" гэж Мария Ермолаева ярилаа.

Энэхүү судалгааны талаарх өгүүлэл "Nature Communications" сэтгүүлд нийтлэгджээ.]]> gerelchuluun Mon, 29 Jun 2026 19:58:09 +0800 Домогт "боохой” Данзан https://inet.mn/index.php?newsid=6360 https://inet.mn/index.php?newsid=6360
Дамдинсүрэнгийн Данзан нь 1895 онд тухайн үеийн Түшээт хан аймгийн Эрдэнэ вангийн хошуу, өнөөгийн Сэлэнгэ аймгийн Цагааннуур сумын Хуурч багийн нутагт малчин Дамдинсүрэнгийн ууган хүү болон төржээ. Хожим тэрээр Сэлэнгэ нутгаас төрсөн анхны улсын арслан болж, монгол бөхийн түүхэнд нэрээ мөнхөлсөн байна.

Түүний бөхийн замнал залуу наснаасаа эхэлжээ. Ардын засгийн эхэн үеийн уул тахилгын наадам болон анхны баяр наадмын дэвжээнд хүч сорин барилдаж, уран мэх, нягт барилдаанаараа олны анхаарлыг татаж байв.

Данзан арслангийн амьдралын оргил үе нь 1933 оны улсын их баяр наадам байв. Тэр жил төрийн их баярыг өргөн дэлгэр тэмдэглэж, олон бөх барилдсанаас тэрээр ес даван үзүүрлэж, Монгол Улсын арслан цол хүртжээ. Энэхүү амжилт нь зөвхөн түүний хувийн ялалт бус, Сэлэнгэ нутгийн бөхийн түүхэнд шинэ хуудас нээсэн үйл явдал болсон юм.

Ард түмэн түүнийг яагаад “Боохой” хэмээн нэрийдэх болсон талаар олон хууч яриа бий. Түүнийг хүчтэй тулж барьдаг, мэхэндээ чанга, биеийн асар их тэнхээтэй байсан учир ийм хоч тогтсон гэж нутгийн ахмадууд ярьдаг. Мөн түүний ач хүүгийн дурссанаар Данзангийн түлхэх мэхэнд орсон бөхчүүдийг тогтоон барихад бэрх байсан тухай бөхийн хүрээнд домог мэт яригддаг байжээ.

Данзан арслангийн онцгой нэгэн амжилт нь ахмад насандаа ч дэвжээг орхиогүй явдал юм. 1954 оны Ардын хувьсгалын ойн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн “Харилтгүй бат хүчит” хэмээх шинэ чимэг хүртсэн нь монгол бөхийн түүхэнд өндөр насандаа онцгой амжилт гаргасан хүчтний тод жишээ болон үлджээ.
Өнөөдөр Цагааннуур суманд түүний нэр хүнд, дурсамж хадгалагдан үлдэж, нутгийн иргэд домогт арслангаа бахархалтайгаар дурсан ярьдаг. "Боохой" Данзан бол зөвхөн нэгэн цолтон биш Сэлэнгэ нутгийн хийморь, хөдөлмөрч зан, монгол хүний тэсвэр хатуужлын бэлгэдэл болон үеийн үед дурсагдах хүчтэн юм.]]> gerelchuluun Mon, 29 Jun 2026 16:13:11 +0800 Алтны ордуудаа “эргэлт”-д оруулалгүй харин ч удлаа https://inet.mn/index.php?newsid=6359 https://inet.mn/index.php?newsid=6359 Ер нь бол, Монгол Улсын хувьд алтны хангалттай нөөцтэй. Өдгөө дэлхийн зах зээл дээр адтны үнэ байнгын өсөлттэй байна. Гэтэл бид газрын хөрсөн доорх валютын нөөцөө ашиглаж чадалгүй эдийн засгаа улам хумиад байгаа юм. Харин өнгөрсөн баасан гаригт Тэргүүн Шадар сайд бөгөөд Эдийн засгийн хөгжлийн сайд Ж.Энхбаяр “Уул уурхайн зарим төслүүдийг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах тухай” УИХ-ын тогтоолын төслийг өргөн мэдүүллээ. Тэрээр “Засгийн газрын 2024-2028 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрт алтны олборлолтыг нэмэгдүүлэх, алт цэвэршүүлэх үйлдвэр байгуулах, уул уурхайн салбарын экспортын бүтээгдэхүүнийг төрөлжүүлэх зорилт туссан. Геополитик, дэлхийн эдийн засгийн тодорхойгүй байдал нэмэгдэж, алтны үнэ өндөр түвшинд хадгалагдаж байгаа энэ үед нөөц нь тогтоогдсон алтны ордуудыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах нь экспортын орлого, гадаад валютын улсын нөөц, төсвийн орлогыг нэмэгдүүлэх ач холбогдолтой” гэж танилцууллаа. Шуудхан хэлэхэд, Засгийн газраас өргөн барьж байгаа “Уул уурхайн зарим төслүүдийг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах тухай” УИХ-ын тогтоол цаг хугацааны хувьд оройтож байгаа юм. Энэ юунаас болсон нь ойлгомжтой. Төслийг өргөн барингуут уул уурхайн төслүүдийг эсэргүүцдэг бүлэглэлүүд шаагилдаад л эхэлж байна. Гэхдээ, тэдний эсэргүүцэхдээ барьж авдаг асуудлыг шийдэх гарцыг уг тогтоолын төсөлд оруулсан байна. Тодруулбал, ордуудын талбайтай давхацсан хэсгийг Ноён уулын дархан цаазат газрын хилийн заагаас хасаж, хасах талбайн эргэлтийн цэгийн солбицол, хэмжээг хавсралтаар батлахын зэрэгцээ шинэчилсэн хилийн заагийг газар дээр нь тогтоож, бүртгэлийг шинэчлэх, орд тус бүрийн нөөц, тусгай зөвшөөрөл, хөрөнгө оруулалт, төрийн оролцоо болон Монгол Улсад ногдох өгөөжийг хууль тогтоомжийн хүрээнд шийдвэрлэх, байгаль орчны сөрөг нөлөөллийг бууруулах, нөхөн сэргээлт, уурхайн хаалт, санхүүгийн баталгааг хангах, олон нийт болон орон нутгийн иргэдийн оролцоог бүрдүүлэх арга хэмжээг Засгийн газарт даалгахаар тусгажээ. Нөгөөтэйгүүр, алтны үнэ дэлхийд өссөнийг ашиглаж орд газруудаа эргэлтэд оруулахыг УИХ-ын 2024 оны сонгуулиас хойшх Засгийн газрууд мөрийн хөтөлбөртөө оруулсан. Харин хэрэгжүүлэх оролдлогууд дээрх мэтийн шалтгаанаар унасаар ирсэн. Өмнөх хоёр Засгийн газар “Алт-3” хөтөлбөр боловсруулж, түүнийг хэрэгжүүлэхээр УИХ-ын тогтоолын төслийг бэлтгэж байжээ. Улсын хэмжээнд хайгуул хийж, ашиглахад бэлтгэгдсэн гурван тонноос дээш нөөцтэй алтны үндсэн ордуудыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах боломжийг судалж, УИХ, Засгийн газарт танилцуулан холбогдох шийдвэрийг гаргуулах, төрийн мэдлийн алтны нөөц бүхий төслүүдийн ашиглалтыг нэн даруй эхлүүлэх, төр хувийн хэвшлийн түншлэлээр ашиглах саналыг боловсруулах, Монголбанкинд алт тушааж байгаа томоохон нөөц бүхий алтны ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч хуулийн этгээдийн татвар ногдуулах босгыг нэмэгдүүлэх, Орон нутагт хуулийн дагуу ажиллаж байгаа алт олборлогч аж ахуйн нэгжийг дэмжиж ажиллах талаар Засаг дарга болон нутгийн иргэд, төрийн бус байгууллагууд хамтран ажиллах боломжийг бүрдүүлэх зэрэг арга хэмжээг авч ажиллахаар төлөвлөсөн. Гэвч, дээр хэлсэнчлэн популизмд даруулаад хөдөлгөж чадалгүй өнөөг хүрсэн. Харин энэхүү “Уул уурхайн зарим төслүүдийг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах тухай” УИХ-ын тогтоолын төслийг өргөн барихдаа Тэргүүн Шадар сайдын хэлж буйгаар, Монгол Улсад 494.3 тонн алтны нөөц бүртгэгдсэн. Алтны 597 тусгай зөвшөөрөл олгогдсон. Үүний 83 хувь нь шороон, 17 хувь нь үндсэн ордод хамаардаг. Түүний зэрэгцээ улсын тусгай хамгаалалттай газар нутагт 95.5 тонн алтны нөөц байршиж байгаа тул байгаль орчин, түүх, соёлын өвийн хамгаалалтыг эдийн засгийн үр өгөөжтэй тэнцвэртэй уялдуулсан шийдэл шаардлага үүсжээ. Монголбанканд тушаасан алтны хэмжээ 2024 онд 16 тонн, 2025 онд 10 тонн болж буурчээ. Энэ оны эхний таван сарын алтны экспорт 2.5 тонн болж өмнөх оны өдий үеэс 27 хувиар буурчээ. Учир нь, Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын нутаг дэвсгэрт орших Гацууртын болон Эрээн-Баавгайтын алтны үндсэн ордын зарим талбай Ноён уулын дархан цаазат газрын хилийн заагтай давхацсан. Үүний улмаас төслүүдийн үйл ажиллагаа зогсонги байдалд оржээ. Гацууртын орд 42.3 тонн, Эрээн-Баавгайтын орд 10.5 тонн үйлдвэрлэлийн нөөцтэй. Хоёр төслийг хамтад нь хэрэгжүүлснээр нийт 52.8 тонн алтны үйлдвэрлэлийн нөөцийг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах боломжтой юм байна. Гацууртын төслийг хэрэгжүүлснээр жил бүр Монголбанканд дөрвөн тонн хүртэл алт тушааж, 500-600 сая ам.долларын борлуулалтын орлого бүрдүүлэх боломжтой юм байна. Хөрөнгө оруулагчаас “Төслийг төрийн 34 хувь, хувийн хэвшлийн 66 хувийн оролцоотой хэрэгжүүлэх, 500 тэрбум төгрөгийн урьдчилгаа төлбөр төлөх, ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл сэргээгдсэнээс хойш найман сарын дотор олборлолтыг эхлүүлье” гэсэн саналыг Засгийн газарт ирүүлжээ. Урьдчилсан тооцоогоор төслийн хугацаанд Үндэсний баялгийн санд 3.56 тэрбум ам.доллар төвлөрүүлэх боломжтой гэж үзсэн байна. Түүнчлэн Эрээн-Баавгайтын төслийг хэрэгжүүлснээр жил бүр Монголбанканд нэг тонн орчим алт тушааж, 120-150 сая ам.долларын борлуулалтын орлого бүрдүүлэх, Хөгжлийн банкны 19 тэрбум төгрөгийн зээлийн үлдэгдлийг барагдуулах эх үүсвэр бий болгох зэрэг боломжтой. Урьдчилсан тооцоогоор Үндэсний баялгийн санд 883 сая ам.доллар төвлөрүүлэх тооцоолол гарчээ. Ер нь бол эдгээр төслийг хэрэгжүүлснээр жил бүр Монголбанканд нийт таван тонн орчим алт тушаах, экспортын болон татварын орлого, гадаад валютын улсын нөөцийг нэмэгдүүлэх, орон нутгийн эдийн засаг, ажлын байр, Үндэсний баялгийн сангийн орлогод эерэг нөлөө үзүүлэх боломж бүрдэх юм байна. Монгол Улс ганц алт гэхгүйгээр уул уурхайн бүх түүхий эдийнхээ ашиглалт, экспортод онцгой анхаарах цаг болсон. Аль нэг ордтой холбоотой, уул уурхайн шийдвэр гарахаар улстөржүүлэн зогсоодог байдаг газар авсан. Албан тушаалтнууд улс төр, популизмаас айгаад зориглож шийдвэр гаргаж чадахаа больсон. Үүнээс болоод сүүлийн жилүүдэд уул уурхайн хайгуул ч зогсонги байдалд орж, бодлогын хоцрогдолд оржээ. Тэр дундаа алтны хайгуул, олборлолт, экспорт “тэг” зогссон нь Тэргүүн Шадар сайын танилцуулгаас хангалттай харагдаж байна. Тиймээс, шийдвэр гаргагчид янз бүрийн улс төр, популизмаас эмээлгүй улсын эрх ашгийн төлөөх шийдвэрийг зоригтой гаргаж байх ёстой юм. Түүний хүрээнд өмнө нь нэгэнт судлагдчихсан, тусгай зөвшөөрөл бүхий алтны үйлдвэрлэлүүдийг эргэлтэд оруулах нь нэн чухал юм. Улс төр, популизм хоёроос эмээгээд алтны ордуудаа “эргэлт”-д оруулалгүй харин ч удлаа.
Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин]]> gerelchuluun Mon, 29 Jun 2026 16:07:45 +0800