Ярилцлага - iNET.mn Фото мэдээллийн портал https://inet.mn/ ru Ярилцлага - iNET.mn Фото мэдээллийн портал DataLife Engine С.Цолмон: Морин өртөөний ачаар Евроазийн уудам нутгийг эрхшээсэн Монголын эзэнт гүрэн 200 гаруй жил оршин тогтносон https://inet.mn/index.php?newsid=6372 https://inet.mn/index.php?newsid=6372
-Дэлхийн адууныөдөр нь монголчуудын үндэсний дархлаа болсон үндэсний их баяр наадамтай давхцаж байгаа нь монголчуудын хувьд ахуй соёл, ёс заншлаа дэлхийд сурталчлахад ихээхэн ач холбогдолтой. Та бидний өнөөдрийн яриа хүн төрөлхтний өнгөрсөн болон одоо цагийн амьдралд адууны гүйцэтгэж ирсэн үүргийн тухай байх юм. Юуны өмнө монголчуудын адуу эдлэх соёлын түүхэн уламжлалын талаар яриагаа эхлэх үү? 

-2025 оны 6 дугаар сарын 3-ны өдрийн НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 79 дүгээр чуулганы Бүгд хуралдаан дээр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн“Дэлхийн адууны өдөр”-тэй болох санаачилгад 56 орон хамтран зохиогчоор нэгдсэнээржил бүрийн 7 дугаар сарын 11-ний өдөр Дэлхийн адууны өдрийг тэмдэглэж байх тухай НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн тогтоолыг хэлэлцэн баталсан билээ. Энэ бол монголчуудын үндэсний өв соёлоо хойч үедээ уламжлан өвлүүлэх хөгжүүлэхэд,маш чухал юм.

2026 он бол НҮБ-ын 80 жил,Монгол Улс НҮБ-д элссэний 65 жилийн ойн жил, энэ баяраа өргөн хүрээтэй тэмдэглэх нь дамжиггүй.Хүн төрөлхтөн адууг гаршуулсан үеэс нийгмийн хөгжлийн үе шат бүхэнд адуу тодорхой үүрэг гүйцэтгэжээ.

Морь бол монголчуудын хувьд олон мянган жил оршин тогтнож ирсний баталгаа, үндэсний бахархал үнэт зүйл нь билээ.

Монголчууд аргамаг хүлгийнхээ хүчээр хоёр их эзэнт гүрнийг байгуулж, олон улс орныг эрхшээж явсан түүхтэй. Тухайлбал, Хүннүгийн шаньюй нар агт морьдынхоо зүсээр ижилсүүлсэн хүчирхэг морин цэрэгтэй байсан бол Их Монгол улсаа тунхаглан зарласан Эзэн Чингис хааны үед улсаа удирдан захирах, шинэ мэдээлэл, технологийг дамжуулах гол хэрэгсэл нь морин өртөө байж, агт морьдоо Их засаг хуулиараа хамгаалж байв.

Монгол адуу эхээс төрмөгц хөл дээрээ тэнцэн босож, хөлгийн шандас шалгасан тал нутагт хөндлөн гулд давхиж өссөн тул холыг туулах чадвартай, хоол тэжээлээ өөрөө олоод идчихдэг, хүйтэнд тэсвэртэй, өл даах чадвартай. ТиймээсЕвроазийн уудам тал нутгийг хамарсан 24 сая км кв нутагтай их эзэнт гүрнийг байгуулахад үүрэг гүйцэтгэсэнхүчин зүйлийн нэг ньяах аргагүймонгол морь байсан билээ.

Өгөдэй хаан 1235 оны Далан давааны хуралдайгаар морин өртөөний үйлчлэх цар хүрээг өргөтгөж эзлэгдсэн орны төвүүдтэй холбож байв.Хубилай сэцэн хааны үед Адуун засгийн яамтай байж төрийн бодлогоор өсгөж үржүүлж, хамгаалж, ашиглаж байжээ.Морин өртөөний ачаар Евроазийн уудам нутгийг эрхшээсэн Монголын эзэнт гүрэн 200 гаруй жил оршин тогтносон билээ. Энэ бүгдээс харахад адуу бол төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх гол хүчин зүйлийн нэг байсан байна.



-Монголчуудын дунд “монгол хүн морьгүй бол далавчгүй” гэсэн үг байдаг ньайл бүрд адуу чухал хэрэгцээтэй байсан гэдэг нь ойлгогддог. Монголын түүхэн сурвалж, гадны элч төлөөлөгчдийн тэмдэглэлд ч морь нь монгол айл бүрийн  аминчухал хэрэглээ байсныг дурдсан байдаг. Монгол хүнийг морьгүйгээр төсөөлөх аргагүй гэдгийг судлаачид харин хэрхэн тайлбарладаг вэ? 
-Үнэхээр агт морь монгол айл бүрийн, монгол хүмүүсийн амин чухал хэрэглээ байсан. Юуны өмнө улс орон, аюулгүй байдлаа хамгаалах, харилцаа холбоо барихад цэргийн агт аргамаг хурдан хүлэг, аж ахуйгаа эрхлэх ан гөрөө хийхэд уналганы морь, мөн эмчилгээний болон хүнсний хэрэгцээг хангахад чухал хэрэглээ, мөн төлбөрийн хэрэгсэл ч болж байв.

Хахир өвлийн хатууг давахад махыг нь хүнсэнд хэрэглэж, архаг өвчнийг эдгээх, дархлаа дэмжихэд айргийг нь хүртэж ирсэн учраас түүх сударт монгол улсыг "айргаар цэнгэгчийн орон" хэмээн нэрлэж байв.

Төрийн их ёслолдоо шандас сайт хөлгүүдээ уралдуулан, тайлга тахилгадаа адуугаа сэтэрлэн өргөж, найр хуримдаа морин хуураа уянгалуулан сэтгэлийн цэнгэл эдэлж баярлан наадаж, оршуулгын зан үйлдээ ч агт морьдоо хаан язгууртан, баатар эрсийн хамт оршоож байв. Тэгэхээр монгол хүнийг агт морьдгүйгээр төсөөлөх аргагүй. Адуугаа эмчлэн сэргээх, үүлдэр угсааг нь сайжруулах эрдэмтэн мэргэд нь ардынхаа дундаас төрж, нутаг нутгийн онцлогтой адууны шинжийн судраа бичиж тэмдэглэн, торгоор баринтаглан хойч үедээ өвлүүлдэг байв.

-"Номоо торгонд баринтаглаж" гэснээс музейн үзмэрт агт морьдын алтан мөнгөн чимэглэл их харагддаг. Тэдгээр нь агт морьдоо дээдэлж байсны бас нэг илэрхийлэл, баримт нь гэж хэлж болох уу?
-Бололгүй яах вэ. Монголчуудын аливаа юманд хандах хандлага, үнэлэмж их өөр санагддаг. Өөрсдөө торго дурдан өмсөж эдлэхээсээ урьтан номоо торгоор баринтагладаг. Амьдралын гол хэрэгцээ болсон адууныхаа эмээл хазаар, духавч, худрагыг алт, мөнгөөр урлаж шандаст хурдан хүлгийнхээ дэл хөхлөөр төрийнхөө сүлдийг үйлдэн тахидаг.  Цагаан зүсмийн адууны гөхөл дэлээр хийдэг “Цагаан сүлд”-ийг Монгол Улсын төр өнө мөнхөд мандан бадарч, төр улс, түмэн олон амар төвшин аж төрөхийн бэлгэдэл болгон тайж тахиж, төрийн орд өргөөнөө өргөмжлөн залсаар  ирсэн. “Хар сүлд”-ийг ч мөн адууны  дэл, сүүлээр үйлдэж монгол цэргийн сүр хүчний бэлгэдэл болгон догшуулсаар ирсэн.Монгол Улсын Үндсэн хуулиар баталгаажсан өнөөгийн Монгол Улсын сүлдэнд ч аргамаг хөлөг нь дээдлээстэй байгаа билээ. 

-Та түрүүн алт мөнгөн чимэглэлтэй морины эмээл, хазаар чимэглэлийн тухай цухас дурдлаа. Хамгийн үнэ цэнтэй, гайхалтай олдвор дурсгалуудаас нэрлэнэ үү?
-Одоогоор олдоод байгаа агт морьдтой холбоотой үнэт олдворууд гэвэл, Монгол Улсын Үндэсний музей, 21 аймгийн орон нутгийг судлах музейнүүдэд бараг бүгдэд нь байгаа. Харин онцгой үнэт дурсгалууд нь Чингис хаан үндэсний музейд бий. Тэдгээрээс дурдвал, Архангай аймгийн Өндөр-Улаан сумын нутаг Гол мод-II-оос Хүннүгийн  язгууртныоршуулга дагуул 30 булшны хамт олдсон юм. Тус булшнаас олон чухал ховор олдвор гарсны дотор нарийн хийц уртай эмээлийн хударга, хөмөлдрөгний алт, мөнгөн чимэглэлүүд байсан нь өнөөгийн судалгаанд он цагийн хувьд хамгийн эртнийх болж байгаа юм. Мөн адууны шүдний цөгцийг зөгийн үүр мэт зургаан талт дүрс болгон чимэглэсэн XIII-XIV зууны эмээл,XIII-XIV зууны язгууртан эмэгтэйн хос галт шувуун дүрстэй алтан эмээл зэргийг дурдаж болно.

Гүюг хааныг хаан өргөмжлөх их хуралдай 1246 онд болоход түүнд оролцсон Ромын Пап ламын элч Плано Карпини аяллынхаа тэмдэглэлд, "Хуралдайд цугларсан хаад язгууртнуудынх нь эмээл хазаарын алтан чимэглэл лавтай 25 алтан марк хүрнэ" гэсэн байдаг.

Даян дэлхийд энх тайвныг тогтоох их үйлсэд ч монгол морьд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан байдаг. Аугаа их эх орны дайны жилүүдэд Зөвлөлтийн улаан армийн бат ар тал болж байсан монголчуудаас фронтод нийлүүлсэн тусламжийн хамгийн чухал нь монгол морьд байсан юм. Давжаа биетэй боловч эцэж цуцахыг мэдэхгүймонгол морьдцас мөс тэсгим хүйтэн жаврыг сөрж, халуун наранд халж дайсны суман мөндрийг сөрөн их буу чирж Берлин хүрсэн. Дайны ялалтад оруулсан монгол морьдын гавьяаг мөнхжүүлсэн “Ялалтад тэмүүлсэн морьд” хөшөө Москва хотын Ялалтын цэцэрлэгт хүрээлэнд бий. Угхөшөөн дээр “Монголын ард түмэн Эх орны дайны эхний өдрөөс Зөвлөлтийн ард түмний үнэнч холбоотон байж, танкийн цуваа, нисэх онгоцны эскадриль, хагас сая агт морь, бусад бэлгийн цувааг илгээн, их ялалтад хувь нэмрээ оруулсан билээ” хэмээсэн дурсгалын бичгийг байршуулсан байдаг.

-Адууны баяр ньмонгол оронд олон орны зочид төлөөлөгч, жуулчид ирдэг,үндэсний дархлаа болсон баяр наадамтай давхцаж байгаагаараа олон учир, агуулгыг бэлгэдэж буй болов уу?
-Дэлхийд ганцхан наадмаа олон улсын зочид төлөөлөгчид, аялагч жуулчдад үзүүлж эх орныхоо түүх соёлыг сурталчлах зорилготой байсан нь мэдээж. Ер нь үндэсний их баяр наадам нь нүүдэлчин монголчуудын идээ цагаа дэлгэрч,үндэснийхээ өв соёлыг үзүүлэн таниулахад тохиромжтой цаг.
Эрийн гурван наадам нь монголчуудын аж ахуйн онцлог, амьдралын шаардлагаас үүдэн гарчээ. Эрхэлдэг аж ахуйгаасаа хамааран бэлчээр даган тархан нүүдэллэж амьдардаг монголчууд дотоодын  болон гадны дайснуудын гэнэтийн довтолгоонд өртөх нь их байж л дээ. Тэр үед юун түрүү агт морьдынхоо хүчээр зугатан гарч, эргэж дайлалдах үед нум сумаар цэц мэргэнээ сорин тулалдаж, гардан байлдаанд шуудорсон үед биеийн чадал, уран мэхийн хүчээр дайснаа ялдаг байсан нь монголчуудын эрийн гурван наадмын  суурь болсон гэж үздэг.

-Ерөнхийлөгчийг НҮБ-д дэлхийн адууны өдөртэй болох саналаа өргөн барьж байх үед дэлхийд 56 сая адуу байгаа тухай статистик мэдээ гарч байсан. Цахимд буй мэдээллээр, Монгол Улс адууны тоо толгойгоор дэлхийд дөрөвдүгээрт жагсаж байна. Сүүлийн жил адууны тоо толгой өсөхөд ямар хүчин зүйлс онцгой нөлөөтэй вэ?
-Энэ тухай бол би тодорхой тоо баримт хэлж чадахгүй байна. Харин адууны тоо толгой өсөхөд нөлөөлж буй хүчин зүйлс улам бүр нэмэгдэж байгаа нь тодорхой. Байгалийн бэрхшээл цас, зуд, хотжилт, мал махыг экспортод гаргах зэрэг нь адууны тоо толгойд нөлөөлдөг үзүүлэлтүүдтэй холбож үзэж болох байх гэж санах юм.

-Шандас сайт аргамаг хүлгүүдийн түүхэнд оруулсан хувь нэмрийг хураангуйлан энэ удаагийн ярилцлагыг жаргаамаар байна?
-Монголчуудын төрт ёсны уламжлал, нүүдэлчдийнөв соёл, монголчуудын хүн төрөлхтний хөгжилд оруулсан хувь нэмэр, өвөг дээдсийн аугаа их түүх нь нүүдэлчдийн адуу эдлэх соёлтой салшгүй холбоотой.Эзэн Чингис хааныг минь II мянган жилийн түүхэн хүн, өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч хэмээн дэлхий нийтээр зүй ёсоор үнэлдэг бөгөөд энэ их алдрыг олоход хөлөг мориных нь тус их байсан нь тодорхой.

-Дэлхийн адууны өдрийн тухай санал бодлоо хуваалцаж монголчуудын амьдрал, улс орны түүхэн хөгжлийн үед гүйцэтгэсэн үүргийн талаар сонирхолтой мэдээлэл өгсөн танд баярлалаа.]]> gerelchuluun Sun, 19 Jul 2026 13:44:27 +0800 Хөдөлмөрийн баатар, Монгол Улсын гавьяат нисгэгч Р.Батнасан https://inet.mn/index.php?newsid=6366 https://inet.mn/index.php?newsid=6366
Монгол Улсад Иргэний Агаарын тээвэр үүссэн түүхэн өдөр хэмээн тэмдэглэдэг энэхүү өдрийг тохиолдуулан Монгол Улсын иргэний нисэхийн салбарт 55 жил хүчин зүтгэсэн Хөдөлмөрийн баатар, Монгол Улсын гавьяат нисгэгч Р.Батнасантай ярилцсаныг толилуулж байна.

-Та амьдралынхаа туршид малчны хотноос эхлээд төрийн тусгай зориулалтын онгоц хүртэлх урт замыг туулжээ. Өнөөдрийн таны амжилтын үндэс болсон тэр үеийн хүмүүжил, мөрөөдлийнхөө тухай яриагаа эхлэх үү?
-Би багаасаа ахмад үеийнхний сургаал, эцэг эхийн хүмүүжил, малчин түмний хөдөлмөрч зан чанарыг харж, түүнээс үлгэр дуурайл авч өссөн. Монголчуудын мал маллах арга ухаан, хөдөлмөрч зан чанар нь үнэхээр агуу. Хүүхдүүдийг багаас нь эхлээд ажилд сургадаг. Мөн хөдөлмөрийн хуваарилалт маш тодорхой бага насны хүүхдүүд хурга, ишиг маллана. Нас ахих тусам хариуцлага нь нэмэгдэж, илүү хүнд ажил хийж сурна. Ийнхүү шат дараатай бүхнийг амьдралаас суралцаж өсдөг байсан. “32 модон хүн” зэрэг үлгэр, туульс, ялангуяа баруун Ойрадын тууль хайлах уламжлал гээд асар баялаг өв соёл бий. Энэ бүхнийг ам дамжуулан ухаан суулгаж, гэрийн сургуулиар хүмүүжүүлдэг байжээ. Ингэж өсөж хүмүүжсэн маань надад том мөрөөдөл төрүүлж, нисгэгч болох замд хөтөлсөн.

Нисэхийн сургуульд орсны дараа гурван жил казармд, 200 орчим хүний дунд суралцсан. Тэндээс 100 гаруй хүнээс шалгаруулж, 50 хүн авахад манай курсээс ердөө есөн хүн тэнцсэн. Тэр ес хүний ихэнх нь хожим том, дунд оврын онгоцонд нисэж, зарим нь багшийн багш болсон.

Манай курсийн есөн хүнээс гурав нь гавьяат цолтон, нэг нь баатар болсон нь тухайн үеийн сонгон шалгаруулалт ямар өндөр түвшинд байсныг харуулж байна. Ингээд нисэхийн сургуульд суралцаад, янз бүрийн онгоцоор дадлага хийж эхэлж байлаа. Манай үед ЯК-18Агэж нэрлэдэг, тэнгэрт огцом өгсөж, эргэлт хийдэг онгоцоор анхны сургалтаа хийж байв.

Дараа нь Ан-2 буюу “царцаа ногоон” гэж нэрлэдэг онгоцоор хоёр жил шахам улирал харгалзахгүй ниссэн. Үйлдвэрлэлийн нисгэгчид ирэхэд гоё форм, цэмцгэр хувцастай, их сүр жавхлантай харагдана. Бид ах захын хүмүүжилтэй, ахмадуудаа маш их хүндэлдэг байсан.Тэр үед туршлагатай ахмад нисгэгчдийг хараад бид өөрсдийгөө өчүүхэн гэж боддог байлаа. “Нэг өдөр ийм хүн болно” гэж бараг төсөөлөх ч үгүй. Харин дараагийн шатны онгоцонд хэрхэн суралцах вэ, шалгуурыг нь яаж давах вэ гэдгээ л боддог байв. Ахмад нисгэгч болно гэж хэн ч боддоггүй, харин дараагийн шат, дараагийн онгоц л зорилго болдог байлаа. Ингээд шат шатны сургалтад тэнцэж, цааш ахидаг байсан.

Ан-2 онгоц өөрөө олон төрлийн зориулалттай. Монголд нийтдээ 79 ширхэг орж ирж байсан. Үнэхээр “Монголын чөдрийн морь” шиг хэрэгцээтэй техник байлаа. Хөдөө аж ахуйд хор цацна, агаараас зураг авна, өвс тэжээл тараана, усны болон ослын үед аврах ажиллагаанд оролцоно, түргэн тусламжийн үүрэг гүйцэтгэнэ. Ер нь хийдэггүй ажил гэж бараг байхгүй.Өвөл хүртэл малд тэжээл хаяна, гал түймэр унтраахад оролцоно. Мөн мэрэгч амьтдын хор цацах, ургамлын хамгаалалтын ажил гээд маш олон үүрэг гүйцэтгэдэг байв. Зарим аймагт бүр 340 сум, бригадад шууд нислэг үйлддэг байсан. Тухайн үед сум бригад руу нислэг хийдэг нь өнөөдрийнхөөр бол маш өндөр хөгжсөн үйлчилгээ байлаа.

Ингэж бид энэ салбарт хүмүүжиж, ахмад нисгэгчдээ даган ур чадвараа тасралтгүй сайжруулж ирсэн. Үүний зэрэгцээ анхны сургалт маш сайн суурь болсон юм. Тухайн үед хувь заяаны эрхээр, өөрийн авьяас чадвар, хичээл зүтгэлийн ачаар сонгон шалгаруулалтад орж, удирдлагын түвшинд ажиллах боломж олдсон. Засгийн газрын тусгай зориулалтын онгоцонд ажиллах нь маш ховор боломж байлаа. Тэр дундаа Ю.Цэдэнбал даргын хэрэглэж байсан, “ЗГ-ын онгоц” гэгддэг 68-07 дугаартай тусгай онгоц байсан. Энэ нь цөөн хүний суудалтай, дотроо тусгай тохижилттой онгоц байв.

-Ахмад нисгэгч нислэгийн үед ямар үүрэг гүйцэтгэдэг вэ. Та 42 жил тэнгэрт дүүлж, 800 гаруй удаа дэлхийг тойрсонтой тэнцэх нислэг үйлдэж байсан хүний хувьд ямар хүн хамгийн “сайн нисгэгч” болдог вэ?
-Эхлээд нэг түүхэн маягийн онигоо ярья. Монголчууд дэлхийг яагаад эзэлсэн юм бэ гэвэл “24 цагийн байлдааны бэлтгэлтэй байсан учраас” гэдэг. Өдөр нь байлдаж, шөнө нь борцтой хоолоо идээд амрахдаа хүртэл зүүдэндээ байлддаг байсан гэж ярьдаг. Энэ нь онигоо мэт боловч үнэндээ тодорхой хэмжээнд бодитой санаа агуулсан, бэлтгэл ямар чухал вэ гэдгийг харуулсан жишээ юм. Үүнтэй адил нисэхийн салбарт ч бэлтгэл маш чухал. Нислэгийн өмнөх өдөр бид томилолтоо авч, цаг агаараа нарийвчлан судална.

Маргаашийн нислэгээ шөнөжин бодож, бараг л зүүдэлж хонодог. Энэ нь тухайн нислэгт оюун санаагаа бүрэн төвлөрүүлж, урьдчилан бүхнийг төсөөлөн бэлтгэж байна гэсэн үг. Маргааш нь ирээд цаг агаараа бодитоор дахин шалгаж, нислэгийн тооцоогоо хийнэ.

Шатахуунаа тохируулж, ачаа, зорчигчдын жингийн хуваарилалтыг зөв гаргана. Нислэгийн бүх үзүүлэлтийг нарийн судалж, бүрэн бэлтгэлтэй байж л нислэгт гарна. Ингэж ажиллах явцдаа эхлээд хоёрдугаар нисгэгч буюу туслах нисгэгч болдог. Дараа нь шат ахиж, онгоцны дарга буюу ахлагч нисгэгч капитан болно. Энэ бол маш өндөр хариуцлагатай албан тушаал. Онгоцны дарга нь онгоцонд байгаа бүх хүний амь нас, үнэтэй техник хэрэгслийг бүрэн хариуцаж явдаг.

Онгоцны дарга гэдэг хүн бүх хариуцлагыг өөр дээрээ үүрдэг. Жишээлбэл, нэг аймаг руу нислэг хийхдээ би туслах нисгэгчид удирдлагыг өгч, өөрөөр нь жолоодуулна. Тэр өөрөө жолоодож явна, хэрэв алдаа мадаг гарахгүй бол үргэлжлүүлээд нисгэнэ. Харин ямар нэгэн алдаа гарвал онгоцны даргын хувьд шууд удирдлагыг авч, “би авлаа” гээд хариуцан жолоодно.

Ингэж туршлага сууж, дагаж суралцана. “Бяруу бух дагаж байж өвсөнд хүрдэг” гэдэг шиг залуу нисгэгчид ахмад, туршлагатай хүмүүсээ дагаж, ажиглаж, суралцаж өсдөг. Онолын мэдлэг нэг хэрэг, харин бодит дадлага, мэргэшил бол өөр түвшний зүйл. Тэр практик туршлагыг ахмад нисгэгчид зааж, чиглүүлж өгдөг.

Нисэхийн ажил өөрөө асар хурдтай орчинд явагддаг учраас богино хугацаанд зөв шийдвэр гаргах чадвар шаарддаг. Тиймээс нисгэгч хүн авхаалж самбаа, сэтгэн бодох чадвараа байнга хөгжүүлж, туршлага хуримтлуулдаг. 

-Нисгэгчийн нэг өдрийг гаднаас нь төсөөлөхөд эмх цэгцтэй мэт санагддаг. Харин бодит байдал дээр таны нислэгийн нэг өдөр хэрхэн эхэлж, хэрхэн өндөрлөж байсан бэ. Тэр дэглэм таны амьдралд ямар нөлөө үзүүлсэн бол?
-Нислэгийн нэг өдөр гэдэг бол урьдчилан яг таг тогтсон цагтай байдаггүй. Хэдэн цагт ч дуудагдаж магадгүй учраас нисгэгч хүн байнга бэлтгэлтэй, амралтаа зохицуулж байх ёстой. Жижиг онгоцны хувьд өглөө нар мандахаас нар жаргах хүртэл нислэг үйлдэнэ. Харин том онгоц, ялангуяа олон улсын нислэгт өдөр, шөнөгүй ажиллана. Цааш ахиад бүр том онгоцонд орвол тив алгасан нисдэг. Жишээлбэл, энд хүмүүс унтаж байхад бид 7 цагийн зөрүүтэй өөр бүс нутаг руу нисэж явна. Анх том онгоцны нислэг эхэлж байх үед хүний нөөц дутмаг байсан тул 7 хоногт 2-3 өдөр бараг нойргүй ажиллах үе ч гардаг байлаа.

Хэдхэн цаг амрах боломж гармагц дараагийн нислэгт шууд гарна. Жишээ нь, Москва, Берлинээс ирээд удаагүй байхад Бээжин рүү нисэх гэх мэт. Ийм ачаалалтай үед хүний биеийн цагийн хэмнэл алдагдаж, замдаа ядарна. Гэвч нислэг хүлээж буй зорчигчид, ард иргэдийн хэрэгцээ байсан учраас үүргээ биелүүлэхээс өөр аргагүй. Ийм нөхцөлд онгоцны даргын хариуцлага маш өндөр байдаг.

Тиймээс нисгэгч хүн эмх цэгцтэй, сахилга баттай, өөрийгөө хатуу удирдаж сурах шаардлагатай. Энэ нь яг л хөгжмийн зэмсэг тоглож сурахтай адил нэг нот алдахгүйн төлөө бүх анхаарлаа төвлөрүүлдэг шиг, нисгэгч хүн ч алдаа гаргахгүй байхын төлөө туйлын хариуцлагатай ажилладаг.

-Таны ажиллаж байсан үеийн зорчигчид, нислэгийн соёл ямар уур амьсгалтай байв, одоогийнхоос ямар ялгаатай байв?
-Анх нислэгт сууж байгаа хүмүүсийн хувьд мэдээж ихэнх нь айдас, сандралтай байдаг. Хүн гэдэг угаасаа газар дээр амьдрахад дассан амьтан учраас хөлгүй агаарт, өндөрт нисэх нь мөрөөдөл байсан ч сэтгэлзүйн хувьд айдас төрүүлдэг зүйл. Тиймээс зорчигчдыг тайвшруулах нь маш чухал. Нислэгийн үеэр онгоцны үйлчлэгчид зорчигчдод цай, чихэр зэрэг зүйл өгч, сэтгэл санааг нь тайвшруулах үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. Анх манай нисэхийн салбарт энэ нь энгийн үйлчилгээ мэт харагдавч үнэндээ зорчигчдын айдас, стрессийг багасгах зорилготой байв. Зорчигч айж сандарсан, өвдсөн, сэтгэл санааны дарамтад орсон үед тэд итгэл өгч, тайвшруулж, сэтгэлийг нь засаж, аюулгүй байдлыг хангах үүрэгтэй. Тиймээс онгоцны үйлчлэгчид энэ чиглэлээр маш сайн бэлтгэгдсэн.

Онгоцны үйлчлэгчдийн үүрэг зөвхөн үйлчлэхээр хязгаарлагдахгүй. Тэдний ажлын бараг 99 хувь нь зорчигчдын сэтгэлзүйн байдлыг тогтвортой байлгах, айдсыг нь багасгах, итгэл төрүүлэх, тайвшруулах, шаардлагатай үед тусламж үзүүлэхэд чиглэдэг. Өмнөх үеийн Ан-24 зэрэг онгоцнуудад зорчигчдод цай, чихэр өгдөг байсан нь зүгээр нэг үйлчилгээ биш байлаа. Энэ нь физиологийн шалтгаантай. Газрын түвшинд агаарын даралт ойролцоогоор 760 мм мөнгөн усны багана байдаг.

Харин онгоц дээшлэх тусам энэ даралт огцом буурна. Хэдийгээр онгоц дотор даралт тохируулж өгдөг ч өмнөх үеийн онгоцуудын нөхцөл өнөөгийнх шиг төгс биш байсан. Тиймээс 2800-4200 метрийн өндөрт нисэх үед хүний биед даралтын өөрчлөлт шууд мэдрэгддэг байв. Ийм үед чихний дотор, гаднах даралтыг тэнцвэржүүлэх шаардлагатай болдог. Тэгэхгүй бол чих таглах, өвдөх, даралт ихсэх мэдрэмж төрнө. Тиймээс чихэр зажлах, хүлхэх нь чихний даралтыг тэнцвэржүүлэхэд тусалдаг. Энэ нь энгийн мэт боловч нислэгийн үед физиологийн хувьд маш чухал үүрэгтэй арга юм. Орчин үеийн онгоцнууд кабин доторх даралтыг автомат системээр зохицуулдаг болсон л доо. 

-Агаарын замын талаар асуумаар байна. Учир нь хүмүүс онгоцонд суухдаа онгоцыг яг яаж удирдаад, ямар замаар чиглүүлээд явдаг юм бол гэж их сонирхдог шүү дээ?
-Агаарын зам гэдэг нь тодорхой хууль, дүрэм журмаар зохицуулагддаг тогтолцоо юм. Энэ дотор олон төрөл, шатлалтай нислэгийн зохион байгуулалт бий. Өмнө үед “ил харааны нислэг” гэж байсан. Энэ нь газар дээрх байшин барилга, уул ус зэрэг байгаль, орчныг нүдээрээ харж чиглэлээ тогтоон нисэхийг хэлнэ. Биднийг нисгэгчээр бэлтгэх үед 300 км орчим радиус дотор ямар газар зүйн онцлог, саад бэрхшээл байгааг зураг дээр судлуулж, шалгалт авдаг байсан. Дараа нь бодит нислэгийн үед тэр уул, ус, газар нутгийг таньж, хараагаар чиглэн нисдэг байв.

Харин олон улсын болон өндөр түвшний нислэгүүд илүү төвөгтэй. Зарим үед газар бараг харагдахгүй, зөвхөн багаж хэрэгсэл, навигацын системд тулгуурлан ниснэ. Ийм төрлийн нислэгийг эзэмших нь хамгийн өндөр зэрэглэлийн ур чадвар шаарддаг. Москва руу анх 1987 оны 4 дүгээр сарын 1-ндТу-154 онгоцоор нисэж байлаа. Тэр үеийн онгоцууд өнөөгийнх шиг өндөр автоматжсан биш байсан тул навигац, чиглэлээ ихэвчлэн газрын удирдлага болон өөрсдийн тооцоололд тулгуурлан гүйцэтгэдэг байв. Бидний үед агаарын коридор ойролцоогоор 10-20 км-ийн өргөнтэй байсан. Нисгэгчид тэр дотор нарийн тооцоотой нисдэг байлаа. Харин орчин үед энэ систем улам нарийсаж, агаарын зам нь яг тогтоосон чиглэл, өндөр, координаттай болсон.
Өнөөдрийн нислэгийн системийг зүйрлэвэл, тэнгэрт яг зурагдсан замаар, тодорхой өндөрт, тодорхой зайтай хөдөлгөөнд оролцож байгаа мэт нарийн зохион байгуулалттай болсон гэсэн үг. Тэр утгаараа нислэг гэдэг нь “усан дотор загас сэлж байгаа мэт” өөрийн тус тусын замаар, маш нарийн дүрэмтэй орчинд явдаг ажиллагаа юм.

Онгоц тодорхой агаарын зам, маршруттай нисдэг. Тэр маршрутаар явахын тулд тухайн үеийн цаг агаар, салхи, нөхцөл байдлыг заавал тооцоолдог. Жишээлбэл, салхины чиглэлээс шалтгаалаад онгоц бага зэрэг хазайж нисэх, эсвэл хамраа өөр чиглэлд тохируулж нисэх шаардлага гарна. Нислэг гэдэг байгаль орчны нөхцөлтэй байнга уялдаж, динамик байдлаар удирддаг ажиллагаа юм. Өнөө үед харин хиймэл дагуулын систем болон олон төрлийн навигацын технологи, газрын хяналтын төвүүдийн тусламжтай онгоц илүү нарийн, автоматжсан байдлаар нисдэг болсон. Би залуудаа үүлний дээгүүр ниснэ гэж мөрөөддөг байсан хүн. “Үүлнээс дээш, доош гэж ярьдаг шиг” яг л тэр мөрөөдлөөрөө нисч явсаар өдийг хүртэл олон арван жил энэ салбарт ажиллажээ. Одоо бодоход 40 гаруй жилийн нислэгийн туршлага хуримтлуулсан байна. Ийм урт хугацаанд тасралтгүй ниссэн хүн цөөн байдаг юм билээ.

Нийтдээ Ан-2 зэрэг жижиг онгоцноос эхлээд том оврын бүх төрлийн онгоцонд багшилж, нислэг үйлдсэн.

Нийт нислэгийн цагийг тооцоолоход 37.800 цаг хүрсэн нь маш өндөр үзүүлэлт гэж хэлж болно. Дэлхийн хэмжээнд ч 20 мянга гаруй цаг ниссэн нисгэгчид цөөн байдаг. Зарим эх сурвалжаар бол хамгийн өндөр нислэгийн цагтай нисгэгчид хүртэл 20-30 мянган цагийн хооронд байдаг. Ойролцоогоор 40 гаруй улс орноор нислэг үйлдэж, 138 орчим хотод Монголын далбаатай онгоцоор бууж байжээ.

-Монголд нисгэгчийн үнэмлэхтэй 160 орчим хүн бий гэсэн тоо хэдэн жилийн өмнө гарч байсан. Аялал жуулчлал дэлхий даяар өргөжиж байгаа учраас нисгэгчийн мэргэжил эрэлттэй мэргэжил байсаар байх төлөвтэй. Нисгэгч хүний бахархал нь юу байдаг вэ?
-Манай нисэхийн салбарт одоо нисгэгчдийн тоо нэмэгдэж, 200 гаруйд хүрсэн байна. Хувийн компани ч олширч, өргөжиж байгаа. МИАТ ч мөн адил нислэгийн цар хүрээгээ тэлж, өмнөхөөсөө илүү олон чиглэлд үйл ажиллагаа явуулж байна. Нисгэгч холыг ойртуулж, хүмүүсийг уулзуулдаг маш онцгой мэргэжил. Коронавирусийн өмнөх үеийн мэдээллээр зөвхөн Азийн бүсэд л гэхэд 20 мянга гаруй нисгэгчийн дутагдалтай гэж олон улсын хэвлэлд бичиж байсан. Энэ нь нисэхийн салбар дэлхий даяар ямар их эрэлттэй байгааг харуулж байна. Бидний үе ахмад үе рүүгээ шилжиж, үе солигдож байгаа цаг үе дээр иржээ. Өмнө нь бид ахмадуудаасаа суралцдаг байсан бол одоо өөрсдөө ахмад болж, дараагийн үеэ сургах хариуцлагатай болсон байна.Бидний үеийнхэн ч мөн адил олон сорилтыг даван туулж ирсэн.

Анх би мөрөөдөгч залуу нисгэгч байлаа. Харин өнөөдөр багшийн багш болсон, олон үеийн нисгэгчдийг бэлтгэсэн хүн болжээ. Агаарын салбарт ажиллах хугацаандаа  олон шавь нар бэлтгэсэн. Тэдний дундаас хөдөлмөрийн баатар, гавьяат цол хүртсэн хүмүүс ч төрсөн байдаг. Би 25 настай байхдаа ТУ-154 онгоцонд ажиллаж, хоёр залуу нисгэгчийг авч сургаж, хамт нисэж байсан. Тэр хоёр шавь маань хожим амжилттай ажиллаж, хоёулаа гавьяат цол хүртсэн. Нэг нь бүр нисэхийн салбарын 100 жилийн ойн үеэр мөн гавьяат болсон нь миний хувьд маш бахархалтай явдал. Тэдний нэг нь миний шавь О.Бат-Эрдэнэ юм.  

-Монголын нисэхийн салбарын хөгжлийг нүдээр харж буй хүний хувьд манай нисгэгчдийн онцлог, давуу тал юунд байна гэж та боддог вэ?
-Монголын нисгэгчдийн давуу талын тухайд гэвэл бид багаасаа хөдөлмөр, эрсдэл, шийдвэр гаргалттай нүүр тулж өссөн байдаг. Тиймээс нисгэгч хүний хамгийн чухал чадвар болох богино хугацаанд шийдвэр гаргах, нөхцөл байдалд дасан зохицох чадвар харьцангуй өндөр байдаг. Ялангуяа хөдөө орон нутгийн хүүхдүүд байгаль, цаг уурын эрс тэс нөхцөлд өсдөг тул илүү тэсвэртэй, бие даасан сэтгэлгээтэй болдог. Энэ нь нисгэгчийн мэргэжилд ихээхэн давуу тал болдог. Өнөөдөр монголын залуус оюуны чадамж, суралцах чадвараараа дэлхийн түвшинд өрсөлдөх боломжтой болсон. Үүнийг би генетик, уламжлал, амьдралын хэв маягийн давуу талтай холбоотой гэж хардаг.

-МИАТ компанийн 70 жилийн ой тохиож байна. Таны хувьд энэ ой зүгээр нэг тоо биш байх. Энэ өдөр та хамт олныхоо ямар үеийг онцлон дурдах нь зүйтэй гэж үзэж байна вэ?
-МИАТ компани 1925 оны 5-р сарын 25-нд “Юнкерс”-ийн зургаан  хүний суудалтай онгоц ашиглаж, Зүүн дөрвөн зам орчимд анхны нислэгийн суурь тавьснаар эхэлсэн түүхтэй. Тухайн үед хэдхэн онгоцтой жижиг бүрэлдэхүүн байсан ч тэр нь агаарын тээврийн эхлэл болсон анхны бааз байв. Улмаар энэ суурин дээр өргөжиж, аажмаар олон төрлийн онгоц нэмэгдэн, иргэний зориулалтын үүрэг гүйцэтгэхийн зэрэгцээ анхандаа цэргийн чиглэл давамгай хөгжиж ирсэн түүхтэй.

1956 онд Эрхүүгээс Ан-2 хэмээх давхар далавчтай онгоцыг авчирснаар нисэхийн шинэ үе эхэлсэн гэж хэлж болно. Тэр онгоцыг Монголд авч ирээд, улаан таван хошууг нь буулгаж, оронд нь соёмбо тэмдэг байрлуулан, нисэх буудлын хаалганы дэргэд байрлуулж байлаа. Ингээд онгоцнуудыг нэг бүрчлэн дугаарлаж, системтэй бүртгэн ашиглах болсон юм.

1956 оны 7 дугаар сарын 7-нд Шувуун фабрикийн орчимд байсан хуучин нисэх буудлаас анхны тогтмол зорчигч тээврийн нислэгийг албан ёсоор эхлүүлсэн. Тухайн өдөр гурван чиглэл буюу Ховд, Хөвсгөл, Дорнод руу нислэг үйлдэхээр болж, зорчигчдыг үнэ төлбөргүй тээвэрлэж байв. Монголд тогтмол зорчигч тээвэр, шуудан, ачаа тээврийн нислэг албан ёсоор эхэлж, давхар далавчтай Ан-2 онгоцоор анхны агаарын тээврийн сүлжээ бүрэлдэн тогтсон түүхтэй. 

“МИАТ”  компани нь түүхэн хөгжлийн хувьд анх иргэний зориулалттай тээвэр, шуудан, ачаа болон цэргийн үүргийг хослон гүйцэтгэж ирсэн байгууллага юм. 1993 оны 9 дүгээр сарын 22-ны өдөр Сайд нарын Зөвлөлийн 151 дүгээр тогтоолоор иргэний агаарын тээврийн чиглэл бүрэн утгаараа салбарлан хөгжиж, олон улсын стандартад нийцсэн иргэний авиа компани болон шинэ шатанд гарсан.




Үүнээс өмнөх үе шатанд нисгэгч, инженер, техникийн ажилтнууд цэргийн зохион байгуулалтад багтаж, 1-4 дүгээр зэрэг ахлагч, хошууч, дэд хурандаа хүртэлх цолын бүтэцтэй ажиллаж байв.

“МИАТ”  компани шат дараатай шинэчлэгдэж, орчин үеийн нисэх онгоцнуудыг ашиглалтад оруулсан. Сүүлийн жилүүдэд CRJ болон Bombardier төрлийн онгоц ашиглан дотоодын нислэгийг илүү хурдтай, үр ашигтай гүйцэтгэж байна. Жишээлбэл, өмнө нь 3 цаг орчим зорчдог байсан маршрутыг 1 цаг орчимд багтаан нисэх боломжтой болсон нь агаарын тээврийн хөгжлийн том дэвшил юм.

-Нэн ялангуяа сүүлийн үед тусгай үүргийн нислэг их үйлддэг болж байна. Тусгай үүргийн нислэгийн онцлог нь юу байдаг вэ, нисэх багийнхнаас ямар ур чадвар шаарддаг вэ?
-Тусгай, онцгой үүргийн нислэг бидний үед үнэхээр өндөр хариуцлагатай, маш нарийн зохион байгуулалттай хийдэг ажил байлаа. Өнөөдөртэй харьцуулахад тэр үеийн ийм төрлийн нислэгүүдийн давтамж ч их, шаардлага ч өндөр байсан. Харин одоо миний шавь нарын үед харьцангуй цөөн болж, илүү зохион байгуулалттай, стандартжсан хэлбэрт орсон байна.

Тусгай үүргийн нислэгийн онцлог нь албан ёсны төрийн айлчлал, өндөр түвшний төлөөлөгчдийн зорчих хөдөлгөөнтэй шууд холбоотой байдаг явдал юм. Жишээ нь 1987 онд бид ТУ-154 онгоцоор холын зайн өндөр даацын нислэг гүйцэтгэх хариуцлагатай үүрэг хүлээж байсан үе бий. Тэр үед нислэгийн ажиллагааг маш өндөр түвшний бэлтгэлтэй, нарийн төлөвлөгөөний дагуу гүйцэтгэсэн.

Гэтэл 1980-аад оны сүүл, 1990-ээд оны эхэн үеэс нийгэм, улс төрийн тогтолцоонд томоохон өөрчлөлт орж, социалист систем задран, ардчиллын үе эхэлсэн. Энэ шилжилтийн үед өмнө нь хаалттай байсан олон улсын чиглэлүүдийг нээж, Япон, Өмнөд Солонгос зэрэг орнууд руу нислэг үйлдэх боломж бүрдсэн. Тухайлбал, 1991 онд Ерөнхий сайд П.Жасрайгийн айлчлалын нислэгийн үед Япон улсын “Нарита” нисэх буудалд тодорхой цагийн хуваарь, дипломат зөвшөөрлийн дагуу хатуу зохион байгуулалттай ажиллагаа явуулж байлаа.

Тухайн үед Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдын гадаад айлчлалын нислэгийн үеэр агаарын ямар ч нөхцөл байлаа гэсэн онгоцыг яг товлосон хугацаанд, яг заасан цэг дээр буулгах шаардлагатай болдог байв. Зарим үед нислэгийн орчин маш хүнд, салхи шуургатай, агаарын хөдөлгөөн ихтэй нөхцөл таарна. Гэсэн ч нисгэгчид ямар ч алдаа гаргах эрхгүй, бүх зүйл маш өндөр хариуцлагатай явна.

Тэр үед айлчлалын нэр хүндийг өндөр түвшинд байлгахын тулд онгоцыг маш зөөлөн буулгаж, зорчигчдыг саадгүй буулгах ёстой. Тэр үед цагт нь хаалгаа онгойлгох нь гайхамшиг байсан. Бороо, салхи байсан ч утаа манангүй, зөөлөн буулт хийх нь мэргэжлийн ур чадварын илэрхийлэл байлаа.  

Миний шавь нарын хувьд, Монголын нисгэгчид “кнопын нисгэгч” биш. Өнөөдрийн зарим шинэ үеийн нисгэгчид автоматжсан систем, олон төрлийн компьютерын удирдлагад илүү тулгуурладаг болсон. Харин бидний үеийнхэн хэрэглэлтэй ч, хэрэглэлгүй ч онгоцоо удирдаж сурсан, бодит дадлага, туршлага дээр суурилсан нисгэгчид байсан. Монголын нисгэгчид ямар ч нөхцөлд бие даан шийдвэр гаргах чадвартай, бодит туршлага дээр суурилсан мэргэжлийн хүмүүс байдаг.]]> gerelchuluun Mon, 06 Jul 2026 16:45:36 +0800 Хэльмут Кулитц: Эдийн засгийн харилцааг илүү эрчимтэй хөгжүүлэх нь бидний дараагийн зорилт https://inet.mn/index.php?newsid=6358 https://inet.mn/index.php?newsid=6358
Эдгээрүйлявдлыгзохионбайгуулж,тэмдэглэхэдХБНГУ-аасМонголУлсадсуугааОнцбөгөөдБүрэнЭрхЭлчинсайдХэльмутКулитцчухалүүрэггүйцэтгэсэн нэгэн билээ.Томилолтын ньхугацаадуусчбайгаатайхолбогдуулантэрбээрманайсурвалжлагчидөгсөнярилцлагыгтолилуулж байна.
-НоёнКулитц,ТагурванжилийнөмнөМонголдЭлчинсайдаартомилогдожирсэн.Анхманайдирэхэдтаныгюухамгийнихгайхашруулсанбэ?
-Тэрүеднээлттэйхүлээнавч,урьдчиланямарнэгэнтөсөөлөлбийболгохгүйгээрбүхнийгхаржмэдэхийгхүссэн.ТиймээсминийхувьдэнэньгэнэтийнгэхээсээилүүМонголыгнээсэн“аялал“байсан.
БихувьдааМонголербусынүзэсгэлэнтэйбайгальтай,эртнийсоёлтой,үйлдвэрлэл,уулуурхайболонэдийнзасгийнболомжуудааашигланмашөвөрмөцзамналаархөгжинурагшилжбайгааоронбайнагэжхарсан.Түүнээсгаднаөнөөүедэртнийуламжлалаахадгалсантөдийгүйхөгжүүлэхийгэрмэлзэжбайгаагмэдэрсэн.Энэбүхэнсэтгэлийгмааньүнэхээрихтатсан.
Намайг хамгийн ихээр гайхашруулсан зүйл гэвэл нийслэл дэх амьдралын хэмнэл, олон талыг хамарсан байдал, тэр дундаа улаанбаатарынхны дийлэнх нь залуус, мөн тэдний эрч хүч ихэд онцгой санагдсан.
Улаанбаатарболорчинүеийнхотбөгөөдхүнамынбарагтэнхагасньнийслэлдамьдардаггэдгийгбимэдэжбайсан.Тиймээснийслэлийнхнийтэрихэрчхүчнамайггайхашруулсантөдийгүйөөрийнэрхгүйбишрэхсэтгэлтөрүүлсэн.
-Улаанбаатар хотын түгжрэл таныг гайхашруулсан уу?
-Тиймээ, гэхдээ би энэ талаар нэг их ярьмааргүй байна (инээв).Замынхөдөлгөөнийбайдалболнэлээдтөвөгтэйасуудал. Энэньолонхүчинзүйлтэйхолбоотой.Минийбодлоорхүмүүсбиебиетэйгээилүүойлголцожчадвалгайхалтайүрдүндхүрнэ. Орон зайн нягтаршил ихтэй хотуудад хүмүүс бие биеэсээ хамааралтай байдаг.Хотын замын хөдөлгөөний үндсэн зарчмын нэг нь замын хөдөлгөөнд оролцогчид хоорондоо харилцан хүндэтгэлтэй хандваас хамгийн үр дүнтэй байдаг.
-МонголУлс,ХБНГУхоёртүүхэнхарилцаатайгэжбидярьдаг.Энэтүүхэнхарилцаагтаюугэжтодорхойлох вэ?
-Тиймээ. Манай хоёр улсын харилцааны түүхийг авч үзвээс зөвхөн эерэг туршлагатай. XIII зууны үед Монголын эзэнт гүрэн Германы нутаг дэвсгэрт хараахан хүрээгүй. Үнэндээбид XX зуунд л бид бие биенээ жинхэнэ утгаар нь мэддэг болсон гэж хэлж болно.

1926 онд буюу яг 100 жилийн өмнө нэгэн чухал үйл явдал болсон. Ойролцоогоор 35 монгол залуусыг Герман болон Франц руу барууны боловсрол эзэмшүүлэхээр явуулсан. Тэдгээр монгол залуусын ихэнх нь Германд суралцсан бөгөөд тэдний дунд танай нэрт яруу найрагч Дашдоржийн Нацагдорж болон түүний эхнэр Пагмадулам байсан.

Энэ бол хоёр улсын боловсролтой хүмүүсийн хоорондох анхны харилцаа бөгөөд өнөөдөр хүртэл хөгжсөөр байгаа боловсролын салбарын харилцааны сууь болсон. Дэлхийн II дайны дараа  Герман хоёр хэсэгт хуваагдсаныг та сайн мэдэж байгаа. Бүгд Найрамдах Ардчилсан Герман Улс гэж байхад боловсролын салбарын хамтын ажиллагаа үргэлжлэн хөгжсөн. Энэхүү маш үр өгөөжтэй боловсролын салбар дахь хамтын ажиллагаа өнөөдрийг хүртэл үргэлжилж байна.
Үүний ачаар маш олон монгол хүн Германд очиж, тэнд амьдарч, ажиллаж, гэр бүлтэй болсон бөгөөд үр шимийг бид өнөөдрийг хүртэл хүртсээр байна. Учир нь  БНАГУ-аар дамжуулан Германыг таньж мэдсэн маш олон хүн бий. Тиймээс манай хоёр улс тун ч найрсаг гэж хэлж болох харилцаатай. Бидний харилцааны түүх зөвхөн эерэг гэдгийг хэлмээр байна. Тиймээс цаашид ч ийм хэвээр байлгах ёстой.
-ХБНГУ-ын Ерөнхийлөгч Франк-Вальтер Штайнмайер 2024 онд Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн урилгаар Монгол Улсад айлчилсан. Энэ айлчлалын үр дүнг товчхон тодорхойлно уу?
-2024 онд ХБНГУ-ын Ерөнхийлөгч Франк-Вальтер Штайнмайерийн Монгол Улсад хийсэн төрийн айлчлал олон талын чухал ач холбогдолтой үйл явдал болсон. Энэ бол ХБНГУ-ын Ерөнхийлөгчийн Монгол Улсад хийсэн дөрөв дэх айлчлал. Хамгийн гол нь энэ айлчлалаар бид Герман болон Монголын харилцааг стратегийн түншлэлийн шинэ түвшинд гаргасан.
Өөрөөр хэлбэл, бүх салбар дахь хамтын ажиллагааг улам гүнзгийрүүлсэн гэсэн үг. Энэ нь цоо шинэ зүйл  биш. Учир нь үүнээс өмнө хоёр улсын уламжлалт харилцааныхаа хүрээнд бараг бүх салбарт хамтран ажиллаж ирсэн. Үүнд улс төр, соёл, хөгжлийн хамтын ажиллагаа, боловсрол, шинжлэх ухаан болон батлан хамгаалах зэрэг салбар багтана.
Дээр дурдсан стратегийн түншлэлд суурилсан салбаруудын харилцааг цаашид улам хөгжүүлэхийг бид зорьж байна. Энэ түншлэлийн агуулга, зорилтыг хоёр талын хамтарсан тунхаглалд тусгасан бөгөөд уг баримт бичиг интернэтэд, олон нийтэд нээлттэй байдаг. Хоёрхон хуудас бүхий энэ баримт бичигт ямар зорилгод хүрэхийг эрмэлзэж буйгаа маш тодорхой тусгасан байгаа. Миний бодлоор бид энэ чиглэлд ерөнхийдөө зөв замаар урагшилж байна.

Бид хөгжлийн, боловсролын, цэрэг-улс төрийн хамтын ажиллагаа зэрэг олон салбарт маш үр дүнтэй хамтран ажиллаж байна. Иймээс хоёр улсын харилцаа бат бөх суурьтай төдийгүй цаашид улам өргөжин хөгжих таатай боломж бүрдсэн гэж үздэг. 

-Та сая Монгол Германы хамтран ажилладаг салбаруудыг дурдлаа. Таны бодлоор аль салбарын хамтын ажиллагааг эрчимжүүлэх хэрэгтэй вэ?
-Миний дурдсан салбаруудын жагсаалтад эдийн засгийн харилцаа ороогүйг магадгүй та анзаарсан байх. Эдийн засгийн салбарыг дурдаагүй нь санамсаргүй хэрэг биш. Учир нь яг энэ салбар өнөөг хүртэл бүрэн ашиглагдаагүй. Уг нь миний харж байгаагаар  бидэнд маш их боломж байна.
Герман Монголын компаниуд уул уурхай, эрчим хүч  болон аж үйлдвэрийн салбарт үр өгөөжтэй хамтран ажиллах бүрэн боломжтой гэдэгт бид итгэлтэй байна. Германы компаниуд Монголын хэрэгцээ, шаардлагад сайн нийцэхүйц сонирхолтой санал, технологи болон шийдлүүдийг санал болгож чадна. Үүний зэрэгцээ Монголд эдгээр салбарт хөрөнгө оруулалт хийхэд маш таатай боломжуудыг санал болгодог. Гэсэн  хэдий ч эдийн засгийн хамтын ажиллагааг илүү нягт болгох гарцыг хараахан олж чадаагүй байна. Тиймээс ч Герман одоогоор Монгол дахь гадаадын хөрөнгө оруулагчдын жагсаалтад тэргүүлэх байр суурь эзлэхгүй байгаа бөгөөд хоёр улсын худалдааны эргэлт ч илүү өсөх боломжтой. Миний бодлоор Германы талын хамгийн том хүсэл бол энэ салбарт илүү их анхаарал хандуулах явдал. Тодруулбал эдийн засгийн харилцаа яагаад миний дурдсан салбарууд шиг хөгжиж чадаагүй байгаагийн шалтгааныг хамтдаа илрүүлэх нь чухал гэж үздэг.
Бид уулзалтыг тогтмол зохион байгуулж, санал бодлоо солилцож, асуудлыг нээлттэй хэлэлцэх хамтын ажиллагааны платформ бий. Тиймээс тулгарч буй саад бэрхшээлүүдийг арилгаж чадна гэдэгт би итгэлтэй байгаа. Цаашид хоёр улсын эдийн засгийн харилцаа ч мөн адил цэцэглэн хөгжинө гэдэгт итгэлтэй байна.
-Манай хоёр улсын харилцааны дараагийн үе шатыг хэрхэн төсөөлж байна вэ?
-Миний өмнө хэлсэнчлэн, бид маш эртнээс өргөн хүрээг хамарсан хамтын ажиллагааны бат бөх суурийг тавьж чадсан. Энэ суурь бүр эрт тавигдсан бөгөөд түүхэн шалтгаантай. Хуучин БНАГУ гэж байхад буюу 1950 оноос хойш манайх Монголд дипломат төлөөлөгчийн газартай байсан. Өөрөөр хэлбэл 1990 оноос хойш Монголтой харилцаатай болсон бусад орнуудтай харьцуулахад Герман, Монгол хоёр улс олон жил хамтран ажилласан давуу талтай. Үүний ачаар хоёр улсын харилцаа эртнээс өргөн хүрээг хамарсан, бат бөх суурин дээр хөгжиж ирсэн. Миний бодлоор үндсэндээ шаардлагатай бүхэн аль хэдийнэ бий болсон. Хамтын ажиллагааны эрч хүч, цар хүрээг цаашид улам нэмэгдүүлэх боломж ч байгаа.
Жишээ нь боловсролын салбар дахь хамтын ажиллагааг авч үзье. Энэ салбарт бид нэлээд үр дүнд хүрсэн. Үүнд герман хэл онцгой байр суурь эзэлдэг бөгөөд Германы дэмжлэгтэй үйл ажиллагаа явуулдаг сургуулиудын сүлжээ багтдаг. Бид энэ чиглэлээр зөвхөн Улаанбаатарт төдийгүй орон нутагт идэвхтэй ажиллах сонирхолтой. Гэвч алслагдсан аймгуудад үүнийг хэрхэн хэрэгжүүлэх вэ гэдэг асуудлыг сайтар бодолцох хэрэгтэй. Мөн үүнтэй төстэй нөхцөл байдал бусад салбарт ч ажиглагддаг.

Бас нэгэн жишээ болгон батлан хамгаалах салбар буюу цэрэг-улс төрийн хамтын ажиллагааг дурдмаар байна. Өнгөрсөн жил бид тусгай хүчний бүрэлдэхүүнд багтах уулын явган цэргийн нэгжийг байгуулах төслийг маш амжилттай хэрэгжүүлж дуусгасан. Энэ төсөл дууссан ч бид цаашид  энэ чиглэлээр дэмжлэг үзүүлсээр байгаа. Мөн Монголын зэвсэгт хүчнийхэнтэй хамтран энхийг сахиулагч цэргүүдийг бэлтгэх чиглэлээр нягт хамтран ажиллаж байна. Өөрөөр хэлбэл энхийг сахиулагчид буюу “цэнхэр дуулгатнууд”-ыг сургах чиглэлээрх хамтын ажиллагааг үргэлжлүүлж байгаа. Өмнө нь Афганистанд ч энхийг сахиулах ажиллагааны хүрээнд нягт хамтран ажилласан. Энэ нь түүхэн талаасаа  ихээхэн сонирхолтой үйл явдал бөгөөд хоёр улсын хамтын ажиллагааны онцгой салбар. 12 жилийн өмнө Герман Монголын цэргүүд Афганистаны хойд нутаг дахь хээрийн баазуудад үүрэг хариуцлагаа хуваалцан хамтран ажилласан. Туйлын хүнд бөгөөд хариуцлагатай энэхүү даалгаврыг манай хоёр улс хамтдаа амжилттай биелүүлж чадсан. 
Нэг үгээр хэлэхэд хамтын ажиллагаанд маш их шинэ зүйл бий болсон.Тиймээс одоо бол хамгийн чухал нь өнөөгийн хамтын ажиллагаан дээр тулгуурлан түүнйгээ үргэлжлүүлэн хөгжүүлэх, улам гүнзгийрүүлэх явдал. Үүн дээр нэмээд эдийн засгийн харилцааг илүү эрчимтэй хөгжүүлэх нь бидний дараагийн зорилт гэж бодож байна.
-Удахгүй ХБНГУ-д Монголын тухай томоохон үзэсэлэн нээгдэх гэж байгаа. Үүний бэлтгэл ажил ямар шатандаа явж байна вэ?
-Бэлтгэл ажил ид явагдаж байгаа. Үзэсгэлэнг зохион байгуулж буй Берлиний музейн захирал, профессор Маттиас Вемхофф энэ өдрүүдэд Монголд ирсэн байгаа. Тэрбээр өмнө нь хэд хэдэн удаа Монголд ирж байсан бөгөөд Монголын талтай маш нягт хамтран ажиллаж, зөвлөлдөж байгаа. Миний бодлоор  бэлтгэх ажлын явц маш сайн байгаа. Энэ бол томоохон үзэсгэлэн бөгөөд бид Германд ийм арга хэмжээг анх удаа зохион байгуулж байгаа юм биш.  Бидэнд "Чингис хаан болон түүний үр удам", мөн "Хархорум" зэрэг олон сэдвээр үзэсгэлэн гаргаж ирсэн уламжлал бий. Ийм үзэсгэлэнг бид 1980-аад онд ч зохион байгуулж байсан туршлагатай. Тухайн үед Мюнхен болон Хильдесхайм хотод томоохон үзэсгэлэнг олны хүртээл болсон. Мөн 20 жилийн өмнө Бонн дахь ХБНГУ-ын Урлаг болон Үзэсгэлэнгийн танхим гээд манай улсдаа томоохон чухал үзэсгэлэнгийн төвд маш том үзэсгэлэн гарч байсан.
Харин 2026 онд зохион байгуулах энэхүү  Чингис хааны үзэсгэлэнд  бүх л талыг хамруулахаас гадна маш өргөн утга агуулгаар харуулахыг зорьсон. Өөрөөр хэлбэл, Чингис хааны үйл хэрэг өнөөдөр ямар утга учрыг илэрхийлж байгааг бүхэлд нь харуулахыг зорьж байна. Үзэгчдэд үнэхээр онцгой үзэсгэлэнг үзэх боломж бий болно гэж бодож байна. Нэлээд үнэ цэнтэй үзмэрүүд үзэгчдийн хүртээл болж тэдгээрийн дийлэнхийг “Чингис хаан”  үндэсний музейгээс аваачих юм. Үүнээс гадна Чингис хааны түүхэн дүрийг илүү сайн ойлгоход тус дөхөм болох олон шинэ санаа, түүхэн тайлбар, үзэл баримтлалыг танилцуулах болно. Тиймээс энэ үзэсгэлэн зөвхөн сонирхолтой үзмэрүүдийг толилуулаад зогсохгүй  дэлхийн түүхэнд маш том нөлөө үзүүлсэн нэгэн түүхэн хүний дүрийг түүхэн болон оюуны үүднээс тайлбарлан ойлгуулахыг зорино.
Би хувьдаа энэ нь маш сонирхолтой үзэсгэлэн болно гэж бодож байгаа. Аравдугаар сард болох нээлтийг тэсэн ядан хүлээж байна. Үзэсгэлэн өмнө нь Мюнхен, Хильдесхайм, Бонн хотууд, мөн Франц, Чех, Швейцарт хэрэгжүүлсэн төслүүдийн нэгэн адил олон улсын хэмжээнд анхаарал татахуйц болно хэмээн гэж найдаж байна.]]> gerelchuluun Mon, 29 Jun 2026 16:03:42 +0800 Д.Жамъяншарав: Сорилт бүрд богино хугацааны ашиг бус ирээдүйг харсан шийдвэр гаргаж ирсэн https://inet.mn/index.php?newsid=6344 https://inet.mn/index.php?newsid=6344
Энэ ойг тэд зөвхөн тэмдэглэлт үйл явдал биш, харин брэндийн шинэчлэл, дараагийн үеийн стратегийн эхлэл болгон зарлаж байгаа нь онцлог. Харилцаа холбооны салбараас эхэлсэн тус компани өнөөдөр 20 гаруй охин компанитай, Монголын хүн амын 98 хувьд хүрдэг дижитал экосистем болон өргөжжээ. Гэхдээ тэдний дараагийн алхам хаашаа чиглэж байна вэ? Энэ талаар Юнител группийн гүйцэтгэх захирал Д.Жамъяншаравтай хийсэн ярилцлагыг хүргэж байна. 
 
ХАРИЛЦАА ХОЛБООГ "ТАНСАГ ХЭРЭГЛЭЭ"-НЭЭС ХҮН БҮРИЙН ӨДӨР ТУТМЫН ХЭРЭГЦЭЭ БОЛГОСОН НЬ

-Юнител групп 20 жилийн ойгоо угтаж брэндийн өнгө төрхөө шинэчлэх шийдвэр гаргалаа. Энэ өөрчлөлт зөвхөн "лого"-ны асуудал биш байх, тийм үү? Технологийн томоохон компанийн дараагийн алхам, стратеги юу байх бол? 
-Тийм ээ. Бидний хувьд энэ бол зөвхөн дүр төрхийн шинэчлэл биш, ирэх жилүүдэд ямар компани байх вэ гэдгээ илэрхийлж буй томоохон алхам. Сүүлийн жилүүдэд хамт олноороо ирээдүйн чиглэл, үнэт зүйл, зах зээлд ямар байр суурьтай байх талаар нэлээд ярилцсан. Технологийн салбар маш хурдтай өөрчлөгдөж байгаа учраас илүү зоригтой, илүү хурдтай, илүү онцлог брэнд байх шаардлага бий болсон. Шинэ брэндийн өнгө төрх маань ч энэ өөрчлөлтийг илэрхийлж байгаа.

Цаашид бид үндсэн телко бизнесээ улам бэхжүүлэхийн зэрэгцээ Юнивишн, LookTV зэрэг контент болон платформын үйлчилгээгээ өргөжүүлнэ. Мөн байгууллагуудад зориулсан дижитал шилжилтийн шийдэлд түлхүү анхаарч байгаа. Энэ хүрээнд Nexmind компанийг байгуулж, Монголын зах зээлд илүү тохирсон технологийн шийдлүүд дээр ажиллаж эхэлсэн.

Нөгөө талдаа Toki зэрэг платформ дээр суурилсан дижитал хэрэглээний экосистемээ илүү тэлэх зорилготой. Бидний харж байгаагаар дижитал шийдэл болон лайфстайл чиглэлүүд ойрын жилүүдийн хамгийн том боломж, бас хамгийн том сорилт байх болно. Тиймээс олон улсын шилдэг туршлага, технологийг Монголын онцлогт нийцүүлэн нутагшуулахыг зорьж байна.

-Юнител зах зээлд анх гарч ирэхэд өрсөлдөгчид хэдийнээ байр сууриа олчихсон байсан шүү дээ. Тухайн үеийн зах зээлийн орчин ямар байв, та бүхэн хэрэглэгчдэд юугаараа анх хүрч чадсан бэ?
-Анх мобайл үйлчилгээ нэвтэрч байх үе, 1996 оны үед Монголын дундаж цалин 15,000-20,000 төгрөг байхад үүрэн холбооны нэг минутын яриа 390 төгрөг байлаа. Өнөөдрийн өнцгөөс харвал боломжийн үнэ мэт боловч тухайн үеийн худалдан авах чадвартай харьцуулбал маш өндөр дүн, 3 литр бензин авах хэмжээний мөнгө байхгүй юу. Гар утас гэдэг маш өндөр өртөгтэй "тансаг хэрэглээ" байсан үе л дээ.

Тийм байхаас ч аргагүй. Харилцаа холбооны салбар өөрөө анхны суурь хөрөнгө оруулалт асар их шаарддаг, түүнийгээ нөхөх хугацаа нь маш урт байдаг онцлогтой. Хэдийгээр 2006 он гэхэд ярианы тариф 220 төгрөг болж бага зэрэг хямдарсан байсан ч хэрэглэгчдэд хүнд туссаар байсан. Үүнээс болоод хэдийн 10 жил болсон ч нийт хэрэглэгчдийн тоо 550 мянга, хүмүүсийн холбоо барих эрэлт хэрэгцээ хязгаарлагдмал байлаа.

Яг энэ үед тухайн үеийн удирдлагууд бизнесээс илүү "Харилцааг хүн бүрд нээлттэй, хүртээмжтэй болгоё" гэсэн шийдвэрт хүрч ярианы тарифыг 3 дахин бууруулж 70 төгрөг болгосон. Мөн тухайн үед сүлжээ дотроо хямд, сүлжээнээс гадуур илүү үнэтэй байсан ялгаатай тарифыг халж, сүлжээ харгалзахгүй ижил үнээр яриулах асар зоримог шийдвэр гаргасан юм.

"Харилцаа холбоог хүн бүрийн гарт, хүн бүрийн амьдралд ойртуулах нь бидний зорилго байсан. Үнийг бууруулах нь бизнесийн хувьд эрсдэлтэй байж болох ч, нийгмийн хувьд үнэ цэнтэй хөрөнгө оруулалт байсан юм."

Энэ нь бизнесийн хувьд маш том эрсдэлтэй алхам байсан ч үнийг бууруулснаар харилцааг хүн бүрийн өдөр тутмын хэрэглээ болгож, нийт хэрэглэгчийн тоо ердөө жил гарны дотор 1.2 саяд хүртэл үсрэлт хийсэн. Өнөөдөр Монгол Улсын хүн ам 3.5 сая хэдий ч нийт гар утас хэрэглэгчийн тоо 4 саяд хүрч, харилцаа холбоо амьдралын салшгүй хэрэглээ болжээ. Энэхүү үйлчилгээг ард иргэдийн амьдралд ойртуулж, хүн бүрд хүртээмжтэй болгоход Юнителийн тухайн үеийн шийдвэр маш том нөлөө үзүүлсэн гэж бид үздэг.

50 МЯНГАН КМ ҮРГЭЛЖЛЭХ ШИЛЭН КАБЕЛЬ: ДЭЛХИЙГ БҮТЭН ТОЙРОХ ХЭМЖЭЭНИЙ ДЭД БҮТЭЦ 

-Харилцаа холбоо бол асар их хөрөнгө оруулалт шаарддаг, түүнийгээ нөхөх хугацаа нь урт байдаг салбар. Нэг талдаа урт хугацааны хөрөнгө оруулалт шаардлагатай, нөгөө талдаа компани оршин тогтнож, үйл ажиллагаагаа тасралтгүй явуулахын тулд ашиг хийх ёстой байдаг.  Хэрхэн тэнцвэржүүлж үйл ажиллагаагаа явуулдаг юм бэ?
-Бидний шийдвэрүүд үргэлж санхүүгийн ашгаас илүүтэй, хэрэглэгчдийн хэрэглээний ирээдүйн өөрчлөлт рүү чиглэсэн байдаг. Үүний тод жишээ нь 2011 онд өндөр хурдны интернэт болон IPTV үйлчилгээг нэвтрүүлж байхад олох орлоготойгоо харьцуулахад маш их хөрөнгө оруулалт, зардал гарж, хөрөнгө оруулалтаа нөхөх хугацаа 10 жилээс дээш байсан. Энэ технологи хэзээ нэгэн цагт монголд орж ирэх нь тодорхой, харин аль болох эрт оруулж байж хэрэглэгчийнхээ хэрэглээг хангах, улмаар зах зээлээ тэлж,  хөгжүүлэх нь зөв гэж шийдэн эхлүүлсэн байдаг юм. Тухайн үед айл өрх бүрд хүрсэн дэд бүтэц байхгүй,  муу байсан тул бид өндөр хурдны шилэн кабелийн сүлжээ байгуулж эхэлсэн нь өнөөдөр нийт урт нь 50 мянган км буюу дэлхийг экватороор нь бүтэн тойрох хэмжээнд хүрчээ.

Хүмүүсийн тэр анзаарахаа больсон, "агаар'" мэт санагдах энэхүү сүлжээ, интернэтийн ард ажилтнуудын маань тасралтгүй хөдөлмөрөөр бүтсэн асар том дэд бүтэц ажиллаж байдаг. Бид өнөөдрийг хүртэл энэ дэд бүтцийг байгуулахад 560 сая ам.долларын хөрөнгө оруулалтыг хийгээд байна.

Мөн 2015, 2016 онуудын эдийн засгийн хямралын үед бизнесүүд хөрөнгө оруулалтаа хумьж, зардлаа хэмнэж байх тэр үед бид эсрэгээрээ 80 сая ам.долларын хөрөнгө оруулалтаар орон даяар 4G сүлжээг нэвтрүүлж байсан. Одоо ч хэрэглэгчдийн хэрэглээний өсөлтийг дааж ажиллахын тул жил бүр 4G, 5G сүлжээгээ тэлсээр, өргөтгөсөөр байгаа. Манай салбар ер нь тасралтгүй хөрөнгө оруулалт шаарддаг, компаниуд нь хөрөнгө оруулалтаа хийж байж оршин тогтнодог онцлогтой. 

Зарим хүмүүс “танайх аль хэдийнээ орон даяар том сүлжээ байгуулчихсан, одоо бараг агаар зараад маш их ашиг олдог” гэх маягийн зүйлс асуудаг. Мэдэхгүй хүнд гаднаас харахад амархан санагддаг юм шиг байгаа юм. Өнөөдрийн байдлаар манай групп 560 сая гаруй ам доллар хөрөнгө оруулалтыг энэ салбарт оруулж, үе үеийн, мянга мянган ажилтнуудын нөр их хөдөлмөрөөр бий болж, амжилттай явж байгаа юм. 

ӨМНӨ НЬ 200 АЖЛЫН БАЙРАНД ГҮЙЦЭТГЭДЭГ БАЙСАН МЕХАНИК АЖЛЫГ AI AGENT-УУД ГҮЙЦЭТГЭЖ БАЙНА

-Дэлхийг бүтэн тойрох хэмжээний шилэн кабель, орон даяарх 4G сүлжээ гээд энэ бүх дэд бүтцийг удирдах, арчлах, хүрэлцэж ажиллахад асар их хүн хүч, үйл ажиллагааны зардал шаардлагатай байж таарна. Юнител групп энэ нүсэр бүтцийг хэрхэн ухаалгаар удирдаж байна вэ? Эцсийн дүндээ хэрэглэгчдэд очих үйлчилгээний найдвартай байдал үүнтэй яаж уялдаж байгаа вэ?
-Харилцаа холбооны салбарт секунд, минут тутамд сүлжээ тасралтгүй ажиллах нь бидний хамгийн эхний үүрэг. 

Монгол орны нүүдэлчин зан заншил, өргөн уудам газар нутагт тархан суурьшдаг энэ нөхцөлд сүлжээ гэдэг бол ерөөсөө л гэр бүлийн холбоо, амин судас нь шүү дээ. Тэр холбоог таслахгүйн тулд манай инженерүүд цаг уурын хүндрэлтэй нөхцөлд, заримдаа тээврийн хэрэгсэл ч явах боломжгүй хүнд замаар станц руу явах тохиолдол бий. Энэ нь манай ажилтнуудын аюулгүй байдал, эрүүл мэндэд ч тодорхой хэмжээний ачаалал, эрсдэл авчирдаг.

Тийм учраас бид хэрэглэгчдээ ч найдвартай үйлчилгээгээр хангах, ажилтнуудынхаа ч хөдөлмөрийг хөнгөвчлөх зорилгоор дотооддоо хиймэл оюун ухаан, ухаалаг автоматжуулалтын системүүдийг нэвтрүүлэн ажиллаж байна. Орон даяар байгаа мянга мянган станцын бэлэн байдлыг секунд тутамд автоматаар хянадаг олон улсын AUTIN систем дээр манай инженерүүд ажиллаж, яг манай улсын цаг уур, газар нутгийн онцлогт тохирсон 200 гаруй ухаалаг сайжруулалт, нэмэлт автоматжуулалтыг бие даан хөгжүүлсэн. Одоо хаа нэгтээ доголдол гарахад энэ систем алдааг хүнээс хэд дахин хурдан илрүүлж, системийн түвшинд өөрөө автоматаар засаж байна. Бүр алдаа гарахаас нь өмнө урьдчилан таамаглаж, ачааллыг хуваарилах түвшинд хүрсэн. 

Дээрх шиг Юнителийн дотоод системд яг ийм 7 өөр төрлийн AI agent (Хиймэл оюунт туслах) бодитоор ажиллаж, 200 орчим ажилтны хийх ажлыг хийж, үйл ажиллагааг хөнгөвчилж, хурдасгаж байна.

-AI agent ажиллаж байгаа гэдэг нь үнэхээр сонирхолтой сонсогдож байна. Юнител шиг технологийн томоохон тоглогчийн хувьд хиймэл оюуныг яг ямар түвшинд, ямар логикоор үйл ажиллагаандаа нэвтрүүлж байгаа вэ?
-AI бол одоогийн төдийгүй ирээдүйн хамгийн халуун сэдэв, бидний тойрч гарах аргагүй том давалгаа мөн үү гэвэл яалт ч байхгүй мөн.  Гэхдээ AI ярихаас өмнө суурийг нь ойгох нь чухал. Хиймэл оюун чинь өгөгдөл дээр л ажилладаг шүү дээ. Бид энэ сууриа бүр 2014 оноос, салбартаа анхдагч болж Data Warehouse төслөөр эхлүүлсэн юм. Тэр үед хэрэглэгчийн датагаа нэгтгэж, Машин сургалт (Machine Learning) ашиглан хэрэглэгч бүрийн хэрэглээний онцлогт тохирсон багцыг систем өөрөө автоматаар санал болгодог шийдлүүдийг нэвтрүүлсэн байна. Харин одоо өгөгдлийн хэмжээ асар нүсэр болсон учраас бид технологийн дараагийн шат болох Data Lakehouse руу шилжиж байна. Дэлхийн технологийн гигантуудын ашиглаж буй энэ моделийг манай инженерүүд  хөгжүүлж, дээр нь AI модель, эйжентүүдийг маш хурдтай сургах хөрсийг бэлдэж байгаа юм.

Өнөөдөр бид Хиймэл оюуныг дотооддоо хоёр үндсэн чиглэлд нэвтрүүлээд байна.

 Бид AI-г ажилтныг орлуулах бус, харин илүү үнэ цэнтэй зүйлд цагаа зарцуулах, бүтээмжийг нэмэх хурдасгуур болгон ашиглаж байна.

Эхнийх нь, бизнесийн процессын автоматжуулалт.  Жишээ нь, манай Дуудлагын төв дээр асар их ачаалал ирдэг тул тэнд дуу хоолой таних AI ашиглан автоматжуулж, хэрэглэгчийн яриаг Монгол хэлний амьд ярианы онцлогоор нь маш сайн таниад шууд текст рүү хөрвүүлчихдэг. Тэгээд зогсохгүй тухайн хэрэглэгч ууртай байна уу, сэтгэл ханамж нь ямар байна гэдгийг бодит хугацаанд анализ хийж, яриа дуусангуут бүх тэмдэглэлийг нь системд бүртгээд операторын өмнө бэлдчихдэг. Оператор дуудлага бүрийн дараа тэмдэглэл хөтөлж цаг алдах шаардлагагүй цаг хугацааг хэмнэж байгаа юм. 

Дараагийн чиглэл нь, ажилтнуудын өдөр тутмын бүтээмж. Бид зөвхөн системүүдээ ухаалаг болгоод зогсохгүй, ажилтан бүрээ өдөр тутмын ажилдаа AI хэрэгслүүдийг чөлөөтэй ашиглах соёлд сургаж байна. Энэ жил 80 гаруй ажилтныг гадаадад сургалтад суулгаж, AI хэрэгслүүдийг өдөр тутмын ажилдаа хэрхэн ашиглах, бүтээмж өсгөх чиглэлээр мэргэшүүлж эхлээд байна. Өөрөөр хэлбэл ажилтнууд маань технологитой хоршиж ажилласнаар бүтээмжээ нэмэгдүүлэх нэг түлхэц болж байна.



АЖИЛТНУУДЫН ЦАЛИН 240 ХУВЬ ӨССӨН НЬ БҮТЭЭМЖИЙН ӨСӨЛТТЭЙ ХОЛБООТОЙ

-Ажилтнуудын бүтээмж гэснээс сүүлийн 3 жилд инфляцын түвшин 25-30 хувь нэмэгдсэн байхад Юнителийн ажилчдын дундаж цалин 240 хувиар өссөн байна шүү дээ. Энэ бол зөвхөн инфляцыг нөхөх төдий биш, түүнээс хэд дахин давсан бодит өсөлт байна?
-2020-иод оны эхээр хөдөлмөрийн зах зээл дээр "чадвартай ажиллах хүч олдохгүй байна, бэлтгэгдсэн боловсон хүчин гадагшаа явж байна" гэсэн том сорилт салбар бүрд тулгарсан, манай компани ч үүнийг тойрч гараагүй. Сайн залуусыг сургаж бэлтгэчхээд л илүү сайн цалин, амьдралын чанар хайж Австрали руу эсвэл өөр улс руу маш их алдаж эхэлсэн үе л дээ.

Тиймээс 2022 онд удирдлагын багаараа ярилцаж байгаад маш тодорхой шийдэлд хүрсэн. "Бид энэ авьяаслаг хүмүүсээ авч үлдэхийн тулд олон улсын түвшинд өрсөлдөхүйц цалин, боломжийг олгодог болох ёстой" гэж. Мэдээж тэр их зардлыг шууд хоёр дахин огцом нэмэх санхүүгийн боломж хаана ч байхгүй учраас бид цалингийн бодлогоо ерөөсөө л "Ажлын бүтээмжид суурилсан цалин хөлс" рүү шилжүүлсэн хэрэг.

Судалгаагаар ажилтан компаниас ердөө гурван зүйл хүлээдэг нь тогтоогдсон юм. Нэгдүгээрт цалин хөлс, хоёрдугаарт бидний компанийн соёл гэж ярьдаг ажлаа явуулахад таатай эрүүл орчин нөхцөл болон арга барил, гуравдугаарт хийж буй ажлаасаа бодит үнэ цэн мэдрэх явдал.

Гэтэл компани томрох тусам процесс нүсэр болж, ажлын давхардал ихэсдэг. Энэ нь дундаа сул цаг, үл ойлголцол үүсгэж, ажилтны фокусыг сарниулан сэтгэл ханамжгүй байдалд хүргэдэг гол хүчин зүйл байхгүй юу. Тиймээс бид бизнес процессоо дахин загварчлан (business process re-engineering) гар ажиллагаа шаардсан механик дамжлагуудыг системтэйгээр автоматжуулж, шаардлагагүй шат дамжлагуудыг цөөлж, үйл ажиллагааг оновчилсон.

Үүний бодит өгөөж нь сүүлийн 3 жилд нэг ажилтны бодит бүтээмж нийт 75 хувиар өсөж, компаниас гарах ажилчдын урсгал даруй 2 дахин буурлаа. Хамгийн гол нь удирдлагуудын зүгээс зөвхөн чиглүүлж, харин бодит үр дүнг ажилтнууд маань өөрсдөө бүтээсэн юм.

ДИЖИТАЛ ШИЛЖИЛТИЙН ЭХНИЙ АЛХАМ БОЛ ДАТАГАА ЦЭГЦЛЭХ

-Удирдлага нь зөв чиглүүлж, ажилтнууд нь өөрсдөө бүтээмжийн үсрэлтээ хийж, түүнийгээ дагаад цалингаа өсгөж авсан кэйс үнэхээр бахархмаар юм. Өнөөдөр зөвхөн танайх гэлтгүй бусад салбарынхан ч бүтээмжээ өсгөж, зардлаа танахаар дижитал шилжилт, AI руу идэвхтэй зорьж байна. Олон бизнес эрхлэгчид та бүхнийг энэ шилжилтийг хэрхэн үр дүнтэй хийснийг сонирхож байгаа нь мэдээж. Бизнесийн орчинд энэ шилжилтийг илүү хурдан, үр дүнтэй хийхэд юуг анхаарах хэрэгтэй вэ?
-Дижитал шилжилт нь зөвхөн зардал хэмнэх бус, бизнест маш том орлогын боломжуудыг нээдэг. Гэвч энэ үйл явц нь бизнесээ ойлгохоос эхэлнэ. Үүний тулд эхлээд датагаа цуглуулж, түүнийгээ цэгцтэй хадгалах хэрэгтэй. Мөн дижитал хэрэглээ нэмэгдэхийн хэрээр кибер аюулгүй байдал (Cyber Security) нэн тэргүүний асуудал болж байна. Үүнээс гадна их өгөгдөл (Big Data) дээр ажиллах ажилчдын ур чадвар, технологийн хэрэглээг шат дараатай хөгжүүлэх шаардлагатай. 

Судалгаагаар нийт байгууллагуудын 90 орчим хувь нь дижитал шилжилтийнхээ дөнгөж эхний шатанд яваа нь харагдсан. Тиймээс бид өөрсдийн 20 жилийн турш алдаж, онож хуримтлуулсан ноу-хаугаа бусад байгууллагатай хуваалцахыг зорьж байна. Энэ хүрээнд бид 1,000 орчим ам.метр талбай бүхий Customer partnership incubation (CPI)-ийг тохижуулж, өөрсдийн бодит туршлага дээр суурилсан мастер классуудыг боловсруулан харилцагч байгууллагуудтайгаа  хуваалцаж байгаа. Жил гарангын хугацаанд 600 гаруй байгууллагын 3’000 гаран удирдах ажилтнууд хамрагдаад байна.

Туршлага гэснээс дэлхийн харилцаа холбооны салбарын хамгийн том арга хэмжээ болох GSMA Mobile World Congress-т манай компанийн дотооддоо AI ашиглаж үр дүнтэй хийсэн шийдлийн талаар гаднын операторуудад туршлага болгон сүүлийн 2 жил дараалан танилцуулсан байдаг. Энэ нь Монголын бизнесүүд технологийн хувьд заавал “дагаж хөгждөг” биш, зарим чиглэл дээр бид өөрсдөө туршлага экспортолж, дэлхийн тоглогчидтой мөр зэрэгцэн ярилцах хэмжээнд ирчихсэн байгаагийн нотолгоо болов уу. 

Өнгөрсөн 20 жилийн алдаа оноо, амжилт сургамж маань бидний хувьд үнэтэй хөрөнгө юм. Хэрэв энэ туршлага маань бусад байгууллагын дижитал шилжилтийг оновчтой хийх, түүнийг дагаад  амжилтын замыг нь дөтлөхөд тусалж чадвал бид өөрсдийн зорилгоо биелүүлсэнд тооцно. Бидний хамтын ажиллагааны үүд хаалга бизнес эрхлэгчдэд үргэлж нээлттэй.

ЭКОСИСТЕМИЙН ҮНЭ ЦЭН НЬ ХЭРЭГЛЭГЧИЙН АМЬДРАЛЫГ ХЯЛБАР БОЛГОХОД ОРШДОГ

-Таны ярианд "Дижитал экосистем" гэдэг үг олон дурдагдаж байна. Энэ ойлголтыг хэрэглэгчид илүү энгийнээр хэрхэн ойлгох вэ? 
-Манай компанийн хувьд өндөр хурдны суурин интернэт, үүрэн холбооны 4G/5G сүлжээ, ухаалаг гар утасны өндөр нэвтрэлт зэрэг техникийн болон хэрэглэгчдийн хүчтэй бааз суурийг нэгэнт бүрдүүлчихсэн. Бидний хувьд энэ боломж дээрээ тулгуурлаад “хүмүүсийн өдөр тутмын амьдралд яг ямар хүндрэлүүд байна, бид хэрхэн шийдэл олж чадах вэ?” гэдэг дээр төвлөрч байна.

Тэрний хамгийн том жишээ бол Toki - дижитал экосистем.

Жишээ нь, та аппликэйшнээр зүгээр нэг хүсэлт явуулаад орхидог, тэр нь шийдэгдсэн эсэх нь мэдэгдэхгүй үлддэг бол энэ экосистем биш. Харин та гар утаснаасаа хүсэлтээ илгээхэд цаана нь тухайн газар нь шийдвэрлээд, эргээд таны утсанд "шийдэгдлээ" гэсэн хариу мэдээлэл (Feedback) ирдэг, эхнээс нь дуусах хүртэлх бүрэн процесс (End-to-End process) нэг дор хангагдахыг хэлнэ. Хэрэглэгчийн нүдэнд Toki ганц аппликэйшн харагдаж байгаа ч түүний цаана E-Commerce (Цахим худалдаа), хүргэлт, төлбөр тооцоо, цахим мөнгө, хэрэглэгчийг танин баталгаажуулалт гээд асар олон том системүүд ажиллаж байдаг.

Хамгийн гол нь, үүнийг зөвхөн Юнител дангаараа хийгээгүй. Бусад салбарын олон  компаниуд, старт-апууд бидэнтэй хамтраад өөрсдийн үйлчилгээгээ хэрэглэгчдэд чөлөөтэй хүргэх Нээлттэй Платформ (Platform)-ыг нь бүрдүүлж өгсөн бөгөөд энэхүү экосистемийг томруулан, хамтдаа урагшилж байна. 

-Юнител групп 20 жилийн хугацаанд тарифаас эхлээд дижитал экосистем хүртэлх том өөрчлөлт, шинэчлэлүүдийг хийж иржээ. Энэ бүхний эцэст Монголын нийгэм, эдийн засагт үзүүлсэн гол нөлөө тань юу вэ?
-Бидний үзүүлсэн нөлөөг гурван үндсэн чиглэлээр тодорхойлж болно. 

Нэгд, Боловсролын тэгш байдлыг хангаж, дижитал хуваагдлыг бууруулсан. Бид өндөр хурдны шилэн кабель татаж, орон даяар 4G сүлжээ байгуулснаар хөдөө орон нутаг, хотын хэрэглэгчдийн дундах мэдээлэл авах, сурч боловсрох боломжийн ялгааг арилгасан. 

Хоёрт, Бизнесийн дижитал орчныг шинэ шатанд гаргасан гэж хэлж болно. Манай сүлжээ, интернэт дээр түшиглэн Монголын бизнесийн орчин цахим хэлбэрт эрчимтэй шилжсэн. 

Гуравт, Төрийн үйлчилгээг цахимжуулахад том нөлөө үзүүлсэн. Иргэдийн өдөр тутмын хэрэглээ болсон E-Mongolia платформ болон төрийн байгууллагууд хоорондоо дижиталаар холбогдож, үйл ажиллагаагаа сайжруулахад манай салбарын, тэр дундаа Юнителийн бүтээн байгуулсан орон даяарх дэд бүтэц хамгийн том тулгуур суурь нь болж өгсөн. 


-Тэгвэл дараагийн 20 жил буюу 2046 он хүртэлх ирээдүйг та хэрхэн харж байна вэ?
-Технологийн хурд урьд өмнөхөөс хэд дахин хурдассан. Энэ урсгалд улс орон ч, компаниуд ч бэлтгэлтэй байх ёстой. Ирээдүйг нэг үгээр хэлбэл "гэрэлтэй", гэхдээ маш "өрсөлдөөнтэй" байна.

Бид олон улсын Tier 3 стандартын Дата төвийг ирэх онд ашиглалтад оруулахаар ажиллаж байна. Ингэснээр Монголын байгууллагууд өндөр зардал гаргалгүйгээр эх орондоо AI моделиудаа угсарч, сургах боломжтой болно.

Бидний дараагийн 20 жилийн стратеги бол найдвартай сүлжээгээр хангаад зогсохгүй, тэр суурин дээр "Монгол хиймэл оюун ухаан"-ыг бүтээх дэд бүтцийг босгох явдал юм. 

Тиймээс бид олон улсын Tier 3 стандартын шинэ Дата төвийн төслөө эхлүүлээд байна. Энэ нь эргээд Монголын бусад том байгууллага, компаниуд гадагшаа хандах шаардлагагүйгээр, эх орондоо AI моделиудаа уншуулж, сайжруулах боломжийг бүрдүүлж өгөх юм.

Миний хувьд ирэх 20 жилд Монголын технологийн компаниуд гадаадын зах зээлд бүтээгдэхүүнээ гаргаж, эх орондоо валютын орлого оруулж ирэх цаг болсон гэдэгт бат итгэдэг. Бид зөвхөн хэрэглэгч байхаа больж, "Технологийн экспортлогч" болох боломжтой. Хамтдаа нэгдэж, нэг зорилготой урагшилбал бид ирэх 20 жилд дэлхийн тавцанд тоглогч нь байж чадна гэдэгт итгэлтэй байна.]]> gerelchuluun Mon, 15 Jun 2026 18:20:22 +0800 С.Чулуун: Д.Нацагдорж Монголын түүх, соёлын өвийн судалгааны хөгжилд цогц, анхдагч үүрэг гүйцэтгэсэн онцгой хүн https://inet.mn/index.php?newsid=6338 https://inet.mn/index.php?newsid=6338
-Их зохиолч Д.Нацагдорж 1931 онд Шинжлэх ухааны хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтнаар ажиллахдаа ямар чиглэлээр судалгааны ажил голчлон хийж байсан бэ. Түүнийг Шинжлэх ухааны байгууллагыг үүсгэн байгуулахад оролцсон гэж үздэг. Энэ нь Түүхийн хүрээлэнгийн хөгжилд хэрхэн нөлөөлсөн бэ?
-1921 оныАрдын хувьсгалын дараа монголчуудын оюун санаанд гарсан томоохон сэргэлтийн нэг илэрхийлэл нь 1921 оны 10 дугаар сардСудар бичгийн хүрээлэнгбайгуулсан явдал юм. Энэхүү хүрээлэн өнөөгийнМонгол Улсын ШУА-ийн үндэс суурь болж, Монгол Улсад орчин үеийн шинжлэх ухаан хөгжих эхлэлийг тавьсан.

Судар бичгийн хүрээлэнгийн анхны зорилго нь монгол хуучин ном судар, түүх, соёлын дурсгалыг цуглуулах, судлах, хадгалж хамгаалах явдал байсан. Тус байгууллага үүсэн байгуулах нөхцөлийг бүрдүүлэхэдЖамсрангийн Цэвээнонцгой үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд тэрээрСанкт-Петербургийн Их сургуулийг төгссөн, өрнөдийн шинжлэх ухааны боловсролтой эрдэмтэн байв. Харин хүрээлэнгийн анхны тэргүүн С.Жамьянуламжлалт монгол соёл, бичиг, судрын гүн мэдлэгтэй хүн байсан нь тус байгууллагын үйл ажиллагааг өрнөдийн болон уламжлалт мэдлэгийн зохистой хослол дээр эхлүүлэхэд чухал нөлөө үзүүлсэн юм. Тус хүрээлэнгийн үйл ажиллагаа зөвхөн дотооддоо хязгаарлагдаагүй, Зөвлөлт Орос болон өрнөдийн орнуудын эрдэмтэдтэй хамтран ажиллах чиглэл баримталж байв.Жишээ нь, 1923 онд Монголд ирсэн Оросын монгол судлаач В.А.Казакевичийн Монгол улсад хийсэн хээрийнсудалгааны ажил юм. Тэрээр хуучин бичиг үсгийн дурсгал судлах зорилгоор ирэхэд нь түүнийг дагалдуулан явуулсан монгол залуу нь хожмын нэрт зохиолч, эрдэмтэнДашдоржийн Нацагдоржбайлаа. Тэд 1923 онд одоогийнДорноговь аймийнИххэт суморчмын эртний хот суурин, сүм хийдийн тууринд судалгаа хийж, бичээстэй чулуун хөшөө илрүүлсэн байна. Судалгааны үр дүнд уг хөшөөг XVII зууны эхэн үед Өвөрмонголын Авга хошуунаас ирсэн Эрдэнэ хунтайжийн захиалгаар бүтээсэн дурсгал болохыг тогтоосон. Түүнээс хойш 100-аад жилийн дараа миний бие ахалж 2019 онд Иххэт суманд малтлага судалгаа хийхэд тухайн үед маш чухал судалгааг эхлүүлснийг ойлгосон. Хөшөөний бичээс анх олдохдоо бутарч сарнисан байсан ч Нацагдорж, Казакевич нар түүнийг эвлүүлэн, дардас авч үлдсэн нь асар үнэтэй ажил болсон. Энэхүү дардас саяхан Улсын номын сангийн сан хөмрөгөөс олдсныг судлаач н.Гансүх илрүүлж, судалгааны эргэлтэд оруулсан нь өдгөөМонголын Үндэсний Номын сангийн сан хөмрөгт хадгалагдаж байна. Үүний үндсэн дээр уг хөшөөг сэргээн бүтээжЧингис хаан үндэсний музейд байрлуулсан. Соёлын маш ховор зүйлийг үлдээсний нэгэн жишээ юм.

-1934 оноос Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн түүхийн ба дуун ухааны тасгийн эрхлэгчээр ажиллах хугацаанд түүний гүйцэтгэсэн үндсэн үүрэг, хариуцлага юу байв?
-Энэхүү үйл явдал нь хэд хэдэн чухал ач холбогдолтой. Нэгдүгээрт, Монголын соёлын өвийг эрж хайх, баримтжуулах, хадгалан хамгаалах ажлыг зохион байгуулж эхэлсэн. Хоёрдугаарт, археологийн хайгуул, судалгааны ажлын эхлэл тавигдсан нь Д.Нацагдоржийг Монголын археологийн судалгааны анхдагчдын нэг гэж үзэх үндэстэй юм. УдалгүйД.НацагдоржЗөвлөлт Орос болон Герман улсад суралцахаар явж, хэл ус, орчин үеийн боловсрол эзэмшсэн. Тэрээр эх орондоо эргэн ирсний дараа тухайнүеийн боловсрол, мэдлэг, гадаад орчны туршлагаа үнэлүүлэн шинжлэх ухааны байгууллагад ажиллах болсон нь тухайн үеийн шинэ үеийн сэхээтнүүдийг төрүүлэн гаргах бодлогын нэг хэсэг байлаа. Ингэснээр Судар бичгийн хүрээлэн нь Монголын уламжлалт болон орчин үеийн мэдлэгийг холбосон, шинжлэх ухааны байгууллагын суурь болж, үндэсний сэхээтний давхаргыг бүрэлдүүлэхэд онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Түүнийг монголын түүх, өв соёлын талаар гүнзгий мэдлэгтэй болох, түүнийгээ хайрлан анхаарах үзэл санаа нь тухайн үеийн хамтран ажиллаж байсан бичгийн мэргэдийн нөлөө, өссөн төрсөн нутгийн онцлог гэж ойлгож болно.

-Их зохиолчийн гарал угсаа, амьдралын нөхцөл байдал нь тухайн нийгмийн хувьд ямар байсан бэ. Тайж язгууртай гэдгээ нуудаггүй хүн байсан гэдэг?
-Тайж, гүн зэрэг язгуурын гаралтай учраас тухайн үеийн улс төр, нийгмийн нөхцөлд гадуурхагдах нь элбэг байв. Ах дүү, төрөл төрөгсөд нь хүртэл хэлмэгдэж, Дархан чин ван Пунцагцэрэн, Ширэндамдин, Цэвээн тэргүүн нарын ойрын хүмүүс нь цаазлагдсан байдаг. Ийм нөхцөлд өв соёлынхоо төлөө байж, авч үлдэнэ гэдэг үнэхээр онцгой тохиолдол байлаа.Түүнийг хамгаалж, авч үлдсэн хүмүүсийн нэг нь Агданбуугийн Амар байсан. Түүний дараа Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн Л.Дэндэв дарга гуай Нацагдоржтой нэг хошууны гаралтай хүн байсан бөгөөд түүний авьяас билиг, оюуны чадамжийг сайн мэддэг байсан нь энэ дэмжлэгт нөлөөлсөн гэж үздэг.Бичгийн мэргэдийн тасралтгүй үргэлжлэл болгон төлөвшүүлж байсан.

-Шинжлэх ухааны хүрээлэнд ажиллах хугацаандаа тэрээр монголын түүх, хэл соёлын судалгаанд ямар тодорхой бүтээл, судалгааг туурвисан бол. Зохиолч хүн түүхийн салбарт ажиллах нь тухайн үеийн шинжлэх ухааны бодлогод ямар онцлог нөлөө үзүүлсэн бэ?
-Д.Нацагдорж Судар бичгийн хүрээлэнд ажиллаж байхдаа уран бүтээлийн оргил үеийнхээ бүтээлүүдийг туурвиж, зөвхөн утга зохиолоор хязгаарлагдахгүй, түүх судлал, орчуулгын ажилд онцгой анхаарч эхэлсэн. Тэрээр Марко Пологийн тэмдэглэлийг монгол хэлнээ анх орчуулсан хүн юм. Энэ нь XIII-XIV зуунд Монгол нутгаар аялсан Европын жуулчдын тэмдэглэлүүдийг монгол уншигчдад хүргэсэн анхны томоохон оролдлого байв. Мөн Рубрук, Карпини зэрэг аялагчдын тэмдэглэлүүдтэй холбоотой судалгаанд ч анхаарч байжээ. Түүний орчуулсан Марко Пологийн гар бичмэл одоо Үндэсний номын санд хадгалагдаж байна. Үүнээс гаднаXIXзууны үеийн Оросын нэрт түүхч Н.М.Карамзины бүтээлийг орчуулахаар төлөвлөж байсан. Мөн 1912 оны Монгол-Оросын гэрээнд оролцож байсан И.Я.Коростовецын “Чингис хаанаас Зөвлөлт улс хүртэл” бүтээлийг герман хэлнээс орчуулсан нь түүний хэлний өндөр боловсролтой холбоотой юм.

Д.Нацагдоржийн эхлүүлсэн олон ажил тухайн үедээ бүрэн хэрэгжиж амжаагүй ч бараг 100 жилийн дараа монголчуудад үнэ цэнтэй өв байжээ хэмээн бид Марко Пологийн номыг Италийн Венецийн Ла Фоскарийн Их сургуулийн багш, монгол судлаач Элизабета Раганинатай хамтран “Марко Пологийн монголын ертөнц” ном гаргалаа.
Өөрөөр хэлбэл, Д.Нацагдоржийг зөвхөн зохиолч, яруу найрагч гэж ойлгох нь өрөөсгөл юм.

Тэрээр түүх судлаач, монголын соёлын өвийг хадгалан үлдээгч хүн байсан. XX зуунд орчин цагийн шинжлэх ухааны үндэслэлтэй монголын түүхийг хураангуйлж бичсэн анхны хүн бол Д.Нацагдорж.

1932 онд бичсэн “Монголын товч түүх” нь Чингис хаанаас угсаалж монголын түүхийг хураангуйлж бичсэн. Энэхүү бүтээлийн төгсгөлд “Монголын түүх” хэмээх шүлгээ бичсэн нь хожим “Миний нутаг” шүлгийн суурь болсон гэж үздэг. Түүний түүхийг харах өнцөг, үзэл баримтлал нь тухайн үеийнхээ хувьд маш дэвшилтэт, үндэсний ухамсрыг сэргээхэд чиглэсэн байлаа.

Д.Нацагдоржоос хойш хоёр жилийн дараа Амар гуай мөн “Монголын товч түүх” бичсэн нь 1920-1930-аад онд Монголын түүхийг нэгтгэн судлах хамгийн анхны гарааг тавьсан. Энэ бүхнээс дүгнэхэд, Нацагдорж бол зөвхөн утга зохиолын төдийгүй түүх, соёлын судалгаанд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан, орчин цагийн Монголын шинжлэх ухааны суурийг тавилцсан томоохон зүтгэлтэн юм. Чингис хааны мэндэлсэн 1162 оноос он тооллооо авч үзсэн байдаг. Энэ талаар 1994 онд З.Лонжид гуай өгүүлэл бичиж, түүний түүх судлалын үйл ажиллагааг онцлон тэмдэглэсэн байдаг.

-Түүхийн болон аман зохиол, дуун ухааны судалгаанд Д.Нацагдорж ямар шинэ санаа, арга барил нэвтрүүлсэн гэж судлаачид үздэг вэ?
-Ннэрт зохиолч, эрдэмтэн Д.Нацагдорж ердөө 31 насалсан ч Монголын утга зохиол, театр, шинжлэх ухаан, тэр дундаа түүх судлал, соёлын өвийн судалгаанд үнэлж баршгүй хувь нэмэр оруулсан юм. Түүнийг зөвхөн зохиолчоор нь биш, орчин цагийн Монголын түүх судлалын анхдагчдын нэг гэж үзэх бүрэн үндэстэй. 1920-иод оноос Монгол Улсад шинжлэх ухааны байгууллагууд бүрэлдэн тогтож байх үед Д.Нацагдорж идэвхтэй оролцож, түүхийн судалгааг хөгжүүлэхэд анхаарч байв.

Тэрээр 1923 онд гадаадын эрдэмтэн Казакевичтай хамтран ажилласны дараахан “түүхийн кабинет” байгуулагдах үндэс суурийг тавилцсан. 1930-аад онд Шинжлэх ухааны хүрээлэнд ажиллахдаа уг кабинетын эрхлэгчээр ажиллаж, Монголын түүх судлалыг бэхжүүлэхэд бодитой хувь нэмэр оруулсан хүн.

Д.Нацагдоржийн нэг онцгой гавьяа нь түүхч мэргэжилтнүүдийг бэлтгэсэн гэж үзэж болно. Түүний удирдлага дор ажиллаж байсан хүмүүсийн дунд хожмын нэрт түүхч, "Мандухай сэцэн хатан" бүтээлийн зохиогч, Монголын Түүхийн хүрээлэнг олон жил удирдсан Шаравын Нацагдорж нарын эрдэмтэн төрөн гарсан нь түүний багш, зохион байгуулагчийн чадварыг харуулдаг. Мөн Д.Нацагдорж Монголын түүхийг өргөн хүрээнд, олон эх сурвалжид тулгуурлан судлах шаардлагыг анхлан дэвшүүлсэн. Тэрээр зөвхөн орос хэлээрх материалд найдахгүй, гуравдагч орны хэлээрх сурвалжийг ашиглах, орчуулах ажлыг чухалчилж байсан тухай архивын материал бий. Ленинград хотод суралцаж байхдаа тэр үеийн нэрт монгол судлаачидтай, тэр дундаа Борис Владимирцов нарын эрдэмтэдтэй харилцаж байсан нь түүний судалгааны цар хүрээг улам тэлсэн.

Д.Нацагдоржийн гэр бүл, удам угсаа нь ч Монголын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн, төрийн үйл хэрэгтэй гүн холбоотой байв. Түүний төрөл төрөгсдийн дунд 1911 оны тусгаар тогтнолын тунхаг бичгийг уншсан Пунцагцэрэн, Богд хааны үеийн төлөөлөгч Ширэндамдин зэрэг түүхэн хүмүүс байсан нь түүний үзэл санаа, хүмүүжилд нөлөөлсөн байх магадлалтай.

-Монгол Улс орчин цагийн боловсролтой боловсон хүчин бэлтгэх зорилгоор 1920-иод оны үед гадаадад суралцуулах бодлогыг идэвхтэй хэрэгжүүлж эхэлсэн. Энэ хүрээнд Европын орнууд, тухайлбал Герман, Франц зэрэг улсад залуусыг илгээж байсан нь тухайн цаг үеийнхээ хувьд томоохон шинэчлэл болж байсан?
-Ер нь 1920-иод онд Монгол Улс орчин үеийн боловсролтой боловсон хүчнийг бэлтгэх бодлого баримталж, гарал угсаа харгалзахгүйгээр залуусыг гадаадад сургаж байсан. Д.Нацагдорж бол энэ бодлогын тод жишээ бөгөөд өөрөө суралцахын зэрэгцээ дараагийн үеийн эрдэмтдийг бэлтгэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм.

Монголын түүхийн судалгаандXXзуунд орчин цагийн түүхийн цогц судалгаанд оролцсон хүн бол Д.Нацагдорж. Ийнхүү тэрээр богинохон наслахдаа Утга зохиол, театрын суурийг тавьж, Түүх судлалыг шинжлэх ухааны үндэстэй болгоход оролцож, Археологи, түүхийн анхны судалгааны ажлуудыг эхлүүлж, Ирээдүйн түүхч, судлаачдыг бэлтгэхэд анхаарч ажилласан гэдгээрээ Монголын оюуны соёлын хөгжилд цогц, анхдагч үүрэг гүйцэтгэсэн онцгой хүн юм. Түүний уран бүтээл ч мөн түүхийн мэдлэгийг олон нийтэд хүргэх чухал хэрэгсэл болж, шинжлэх ухаан, утга зохиолын уялдаа холбоог харуулдаг.

-Зохиолч хүн түүхийн салбарт ажиллах нь тухайн үеийн шинжлэх ухааны бодлогод ямар онцлог нөлөө үзүүлсэн бэ?
-Бичгийн боловсрол нь илүү давуу байсан байх. Утга зохиолын шүлэг туурвихаас гадна түүхийн олон асуудлыг уран бүтээлээрээ дамжуулан олгож байсан. Тэрээр Хүннү, Сүннүгийн үеэс эхлэлтэй монголчууд, хөгшид өвгөдийн минь нутаглаж байсан нутаг шүү гэдгийг сануулдаг. Тухайн үедНоён уулын археологийн олдворуудад малтлага хийгдэж, олон зүйлийг уран бүтээлээрээ туурвиж харуулсан.

Их зохиолч, эрдэмтэн Д.Нацагдоржийн сууж байсан ширээ одоо ШУА-ийн Түүх, угсаатны зүйн хүрээлэнгийн танхимд хүндэтгэлтэйгээр хадгалагдаж байгаа нь түүний оюуны өвийг хүндэтгэн дээдэлж буйн илрэл юм.

Д.Нацагдоржийн орчуулгын бүтээлийг, ялангуяа Марко Пологийн тэмдэглэлтэй харьцуулан үзэхэд Итали болон Монголын судлаачид түүний орос, герман эхүүдийг зэрэгцүүлэн ашигласан нь харагддаг. Энэ нь Д.Нацагдорж хэлний өргөн мэдлэгээ давуу тал болгон ашиглаж, эх сурвалжуудыг харьцуулан судлах чадвартай байсныг харуулж байгаа юм. Тэрээр Японд суралцах хүсэлтэй байсан ч тухайн үеийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан Зөвлөлт Орост суралцсан. Хожим эх орондоо ирсний дараа эхнэр Д.Пагмадуламын хамт Японд суралцах хүсэлт гаргасан ч уг хүсэлтийг зөвшөөрөөгүй. Ийнхүү түүний боловсролын замналд улс төр, цаг үеийн нөхцөл байдал шууд нөлөөлж, Орост суралцсан туршлага нь түүний хэл шинжлэл, орчуулгын ажилд чухал суурь болж өгсөн.

Бид Д.Нацагдоржийг зөвхөн шүлэгч, орчин үеийн Монголын утга зохиолын үндэслэгчийн хувьд харахаас гадна илүү өргөн хүрээнд үнэлэх шаардлагатай. Тэрээр Монголын түүхийг түүх судлалын үүднээс шинжилж, эх сурвалж судлалд анхааран ажиллаж, үндэсний өв соёлын үнэ цэнийг тодорхойлон харуулахыг зорьсон судлаач байв. Иймээс Д.Нацагдоржийг зөвхөн уран бүтээлч бус, мөн түүхч, эх сурвалж судлаач, соён гэгээрүүлэгчийн цогц дүрээр ойлгон авч үзэх нь зүйтэй.
-Д.Нацагдоржийн шинжлэх ухааны байгууллагад ажилласан туршлага өнөөдрийн түүх, соёлын судалгаанд ямар сургамж, үнэ цэн үлдээсэн бэ. Өнөөдөр Түүхийн хүрээлэнгийн судалгааны чиглэлд Д.Нацагдоржийн үзэл санааны ул мөр хэр үлдсэн гэж та үздэг вэ?
-Өнөөдрийн түүх судлалын салбарт Д.Нацагдоржийн үзэл санааны нөлөө тодорхой үлдсэн. Түүний тавьсан суурийн нэг нь Монголын төрт ёсны түүхийг Хүннү гүрэн байгуулагдсан үеэс эхлэн авч үзэх хандлага  өнөөдөр ч судалгааны үндсэн чиглэл хэвээр байна. Үүний нэг илэрхийлэл нь өнөөдөр яригдаж буй “Монгол төрийн 2220 жилийн ой” хэмээх үзэл баримтлал ч мөн Д.Нацагдоржийн дэвшүүлсэн түүхэн суурь ойлголттой шууд холбоотой. Нөгөө талаас, монголчуудын бичиг үсэг, соёлын өвийн судалгаанд ч түүний оруулсан хувь нэмэр онцгой. Тухайлбал,Ноён уулорчмын археологийн судалгаа 1923 оноос эхэлж, хожим дахин сэргээгдэн 2018 онд өргөн хүрээтэй малтлага хийсэн. Энэ судалгаагаар эртний дурсгалууд төдийгүй сүм хийдийн үлдэц, тэр бүү хэл шүншиг зэрэг үнэт олдворууд илэрсэн нь монголчуудын эртний шашин, соёл, төр ёсны уламжлалыг илүү тодорхой харуулах баримт болж байна.

Ийнхүү Дашдоржийн Нацагдорж зөвхөн уран зохиолч бус, Монголын төрт ёс, түүх, соёлын гүн гүнзгий судалгааны суурийг тавьсан сэхээтэн байсныг бид илүү өргөн хүрээнд ойлгож харах шаардлагатай юм.

Тухайлбал, түүний хуулбарлан үлдээсэн түүхэн дурсгалуудын зарим нь бүрэн эхээрээ устсан ч түүний тэмдэглэл, хуулбаруудын ачаар өнөөдөр “Чингис хаан” үндэсний музейд сэргээн толилуулж байна. Энэ нь соёлын өвийг хадгалах, хамгаалах, түгээн дэлгэрүүлэх, соён гэгээрүүлэх үйл хэрэгт Д.Нацагдоржийн эхлүүлсэн ажил явсаар л байна.

-Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академиболон их, дээд сургуулиудад Нацагдорж судлал хэр хөгжиж байна вэ?
-Өнөөдөр Монгол Улсад Д.Нацагдоржийн судалгаа нэлээд гүнзгий хийгдсэн гэж үзэж болно. Цаашид түүний өв, үзэл санааг олон улсын түвшинд илүү өргөн хүрээнд таниулах, түгээн дэлгэрүүлэх шаардлага тулгарч байна.

Бичгийн их хүн гэдэг нь зөвхөн утга зохиолын хүрээнд хязгаарлагдахгүй, харин түүх судлаач, орчуулагч, соён гэгээрүүлэгч зэрэг олон талт оюуны цогц илэрхийлэл байдаг. ИймээсДашдоржийн Нацагдоржийн бүтээл туурвил, үйл ажиллагаанд Монголын алтан ураг,Чингис хааны угсааны сэтгэлгээ, үндэсний өв соёл, түүхээ харах өргөн цар хүрээ шингэсэн байдаг. Үүнийг бусад улс оронтой харьцуулан авч үзвэл, оросуудАлександр Пушкинийг хэрхэн судалж, сурталчилж, дэлхийн хэмжээнд үнэлүүлж чадсанаас харагдана. Судалгаа гүнзгий байх тусам тухайн соёлын төлөөлөгчийн үнэлэмж өсдөг. Харин бидний хувьд Д.Нацагдоржийн өвийг бүрэн гүйцэд судлаагүйгээс түүний үнэ цэн олон нийтэд бүрэн хүрч чадахгүй байгаа тал бий.

Тэрээр Монголын утга зохиол, театр, соёл, боловсрол, шинжлэх ухаанд асар их хувь нэмэр оруулсан. Өнөөдрийн байдлаар дотоод, гадаадын судлаачид түүний талаар арав орчим докторын ажил туурвисан байдаг ч түүх судлалынх нь чиглэлээр гүнзгий, дагнасан судалгаа харьцангуй хомс хэвээр байна.

Зарим судлаачийн гаргасан намтар, үйл ажиллагааны судалгаанууд суурь болсон ч цаашид улам нарийвчилсан, шинжлэх ухааны үндэслэлтэй судалгаа шаардлагатай байна.

Ер нь дэлхийн хэмжээндЧингис хаанаас хойш Монголыг төлөөлөх цөөн хэдэн аугаа хүмүүсийн тоондХубилай хаан,Өндөр гэгээн Занабазар,Дашдоржийн Нацагдоржнарыг нэрлэж болно. Гэвч сонирхолтой нь Монголд эдгээр түүхэн хүмүүсийг заримдаа үгүйсгэх, буруу ойлгох хандлага байхад дэлхий нийтэд харин эсрэгээрээ эрхэмлэн судалж, үнэлдэг. Иймээс Д.Нацагдорж болон бусад түүхэн зүтгэлтнүүдийг магтан дөвийлгөхөөс илүүтэй бодит баримтад тулгуурласан, шинжлэх ухааны үндэслэлтэй судалж, олон нийтэд зөв ойлголт өгөх нь нэн чухал юм. Энэ нь зөвхөн нэг хүнийг үнэлэх асуудал биш, харин Монголын түүх, соёл, оюуны өвийг зөвөөр ойлгуулж, хойч үедээ үнэн зөвөөр өвлүүлэх судалгааны чухал үүрэг мөн.

-Их зохиолчийн Монголын соёл, утга зохиолын түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг, оруулсан хувь нэмрийг олон нийт, ялангуяа залуу хойч үед сурталчлан таниулах зорилгоор “Ой тэмдэглэх тухай” Засгийн газрын тогтоол гарсан. Ойг тэмдэглэх хүрээнд түүний уран бүтээл, үзэл санаа, соёлын өвийг түгээн дэлгэрүүлэх ямар ажил хийж байна вэ?
-Их зохиолч Д.Нацагдоржийн мэндэлсний 120 жилийн ойг тохиолдуулан төр засгийн хэмжээнд олон ажил төлөвлөснөөс соёл, шинжлэх ухааны байгууллагууд идэвхтэй оролцож байна. Ялангуяа “Чингис хаан” үндэсний музей Чингис хаан болон түүний угсааны түүх, соёлыг судлах, сурталчлах үүргийнхээ хүрээнд олон улсын хэмжээнд ажил зохион байгуулж байна. Тухайлбал, Д.Нацагдоржийн суралцаж байсанЛейпцигийн их сургуульд “Чингисийн удмын бичгийн их хүн” сэдэвт олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлыг 10 дугаар сарын 19-нд  зохион байгуулах гэж байна. Мөн түүний амьдрал, уран бүтээлийг харуулсан гэрэл зургийн үзэсгэлэн, бүтээлийн каталогийг англи, монгол хэлээр хэвлэн нийтлэх ажил хийж байна.]]> gerelchuluun Mon, 08 Jun 2026 17:35:42 +0800 Б.Алтангэрэл: Зэс хайлуулах үйлдвэр 30 сарын дараа ашиглалтад орж, катодын цэвэр зэс үйлдвэрлэнэ https://inet.mn/index.php?newsid=6322 https://inet.mn/index.php?newsid=6322 рдэнэтийн Үйлдвэр технологийн паркийн төслийн нэгжийн дарга Б.Алтангэрэл сэтгүүлчдийн асуултад хариулж, зэс хайлуулах үйлдвэрийн явц, хүлээгдэж буй үр дүнг танилцуулав.  

Эрдэнэт үйлдвэрийг түшиглэн зэс хайлуулах, Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэрийг түшиглэн ган боловсруулах үйлдвэрийг барихаар бэлтгэл ажил эхлээд байна. 
Оюутын ордын өрөмдлөгийн хээрийн ажлыг 2025 онд бүрэн дуусгахаар ажиллаж байна
-Зэс хайлуулах үйлдвэрийг хэдэн жилийн хугацаанд барьж дуусгах вэ?
-Техник эдийн засгийн үндэслэлээр манай орны цаг уурын нөхцөлд тохируулан тооцвол барилга угсралтын ажил 30-32 сар үргэлжлэхээр байна.

-Төслийн гүйцэтгэгчээр дотоодын (Монгол) компаниуд оролцох уу?
-Мэдээж оролцоно. Тодорхой ажлуудад дотоодын компаниудыг туслан гүйцэтгэгчээр ажиллуулахаар төлөвлөсөн.

-Үйлдвэр ашиглалтад орвол хэдэн ажлын байр шинээр бий болох вэ?
-Урьдчилсан тооцооллоор үйлдвэр ашиглалтад орж, бүрэн хүчин чадлаараа ажиллаж эхэлснээр 4000- 5000 орчим ажлын байр шинээр бий болох боломжтой.

-Одоо төслийн шатанд хэдэн хүн ажиллаж байна вэ?
-Бэлтгэл шатандаа явж байна. Үүнд "Эрдэнэт үйлдвэр" ТӨҮГ-ын Үйлдвэрлэл, технологийн парк төслийн нэгж голчлон ажиллаж, бүтээн байгуулалтын зураг төслийн ажил эхлэх үед ажиллах хүч улам нэмэгдэнэ.
Үйлдвэрээс бүтээгдэхүүн тээвэрлэх төмөр замыг барьж дуусгажээ.Үйлдвэрээс бүтээгдэхүүн тээвэрлэх төмөр замыг барьж дуусгажээ.

-Эрчим хүчээ хэрхэн шийдэх вэ, жижиг хэмжээний шинэ эх үүсвэр барих уу?
-Үйлдвэр технологийн паркийн хүрээнд бие даасан цахилгаан станц барихгүй. Дамжуулах, түгээх үүрэгтэй дэд станц барина. Цахилгаан хангамжийг "Эрдэнэт үйлдвэр"-ийн эрчим хүчний хэрэглээтэй уялдуулан шийднэ, урьдчилсан тооцоогоор 120 мегаваттын чадалтай байхаар төлөвлөсөн.

-Үйлдвэр ашиглалтад орсноор зэсийн баяжмалын экспорт үргэлжлэх үү?
-Зэсийн баяжмалаа түүхийгээр нь уул уурхайн биржээр дамжуулан экспортолж байна. Үйлдвэр баригдсанаар баяжмалыг шууд гаргахаа больж, дотооддоо боловсруулан нэмүү өртөг шингэсэн цэвэр катодын зэс үйлдвэрлэнэ. Катодын зэсийг паркт үйл ажиллагаа явуулахаар сонирхлоо илэрхийлсэн компаниудад зах зээлийн үнээр борлуулах юм. Үүний тулд "Эрдэнэт үйлдвэр" 1,217 га газрыг төлөвлөн бүтээн байгуулалтыг хийж гүйцэтгэнэ.

-Тендерт шалгарсан, хятадын компани үйлдвэрийг бариад л буцах уу? Хөрөнгө оруулалтын хувь эзэмшил ямар байх вэ?
-Үгүй, шууд буцахгүй. Сонгон шалгаруулалтын гол зорилго нь үйлдвэрийг барьж дууссаны дараа хамтран эрсдэлээ үүрч, ашиглалтын явцад үүсэх эвдрэл, гэмтэл, засвар үйлчилгээг хамтран хариуцах зарчимтай. 
Хамтрагч тал үйлдвэрийн тодорхой хэмжээний хувийг эзэмшинэ. Монгол Улсын Гадаадын хөрөнгө оруулалтын хуулийн дагуу гадаадын талын эзэмшил 49%-иас дээш гарвал гадаадын хөрөнгө оруулалттай компаниар бүртгэж, холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу зохицуулана.

-Урьдчилсан тооцооллоор төслийн нийт өртөг, хөрөнгө оруулалтын дүн хэд байгаа вэ?
-Батлагдсан техник эдийн засгийн үндэслэлээр төслийн нийт өртөг 772 сая ам.доллар байна.Үүнээс шууд хөрөнгө оруулалт нь 580 сая ам.доллар.Үлдсэн зөрүү мөнгө нь үйлдвэрийн эхний саруудын үйл ажиллагааг жигдрүүлэх ажлын капитал, барилгын ажлын үеийн зээлийн хүү зэрэг бусад зардал юм.

-Зэс хайлуулах үйлдвэр байгаль орчинд ээлтэй байж чадах уу?
-Уул уурхай, хүнд үйлдвэрлэлийн салбарт байгаль орчинд огт нөлөөлөхгүй буюу "бүрэн ээлтэй" байна гэж үгүй. Харин орчин үеийн техник, технологийн шийдлээр байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөг хамгийн бага түвшинд байлгаж чадна.

-Үйлдвэрээс гарах утаа, хог хаягдлын хэмжээ стандарт шаардлагад нийцэх үү?
-Стандартын дагуу авч үзвэл, манай үйлдвэрийн яндангаас гарах хийн дэх хүхрийн давхар исэл (SO2)-ийн агуулга нь одоогийндулааны цахилгаан станцуудаас гарч буй хүхэрлэг хийн хэмжээнээс хамаагүй бага байна.

-Мэдээлэл өгсөнд баярлалаа.]]> gerelchuluun Thu, 28 May 2026 11:11:23 +0800 М.Даваасүрэн: Дилав хутагт, Оуэн Латтимор нарын нөхөрлөл, үйл хэрэг хэмжээлшгүй их өв үлдээсэн https://inet.mn/index.php?newsid=6304 https://inet.mn/index.php?newsid=6304 “Хутагт Латтимор хоёр: Тив дамнасан өв” төслийн хүрээнд энэ сард хэд хэдэн ажлыг зохион байгуулна. Тиймээс та өөрсдийн хэрэгжүүлж буй төсөл, түүний зорилго, ач холбогдол, тэр хүрээнд зохиох ажлынхаа талаар манай уншигчдад товч танилцуулах уу?
-Америкийн Монгол судлалын төв, Дилав хутагт сангийн санаачилгаар“Хутагт Латтимор хоёр: Тив дамнасан өв” төслийг хоёр орны их, дээд сургууль, эрдэм шинжилгээ, судалгаа, мэдээллийн байгууллагуудтай хамтран 2025-2026 онд хэрэгжүүлж байна. Судалгаа шинжилгээ, танин мэдэхүйн тус цогц төсөл нь төр, шашны нэрт зүтгэлтэн Дилав хутагт Б.Жамсранжав, Америкийн нэрт монгол судлаач эрдэмтэн Оуэн Латтимор нарын нөхөрлөл, амьдрал, үйл хэрэг, өвөөр дамжуулан Монгол Улс, АНУ-ын хоорондох төр шашин, боловсрол, соёлын харилцааг тодруулах, түүхэн ач холбогдлыг олон нийтэд сурталчлан таниулах, энэ төрлийн судалгааны ажлыг гүнзгийрүүлэхэд чиглэж буй юм.

Энэ жил АНУ тусгаар тогтнолоо зарласны 250 жилийн ой тохиож байна. Ирэх онд Монгол Улс, АНУ-ын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 40 жилийн ой болно. Манай төслийн хувьд эдгээр түүхэн ойд зориулж энэ хоёр их хүмүүний амьдрал, үйл хэргийг сурталчилсан эрдэм шинжилгээний хурал, олон улсын үзэсгэлэн, Завхан аймгийн иргэд, олон нийтэд чиглэсэн боловсрол, соёлын хөтөлбөрийг зохион байгуулахын зэрэгцээ эрдэм шинжилгээ, судалгааны бүтээлүүд хэвлэн, олон нийтийн хүртээл болгож байна.

Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал, үзэсгэлэнгийн нээлт энэ сарын 12-13-нд Улаанбаатар хотноо болох юм. Хуралд дотоодын эрдэмтдээс гадна АНУ, Их Британи, Японоос эрдэмтэн судлаачид, Латиморын гэр бүл, Дилав хутагтын төрсөн нутаг болох Завхан аймгийнхан оролцож, архивын баримт материал, түүхэн хэрэг явдалд тулгуурласан шинэ соргог сэдвээр илтгэл хэлэлцүүлнэ.
-Эрдэм шинжилгээний хуралд хэдэн орны илтгэгч оролцох вэ. Тэдний судалгааны онцлог, чиглэлээс товч танилцуулна уу?
-Манай талаас Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд, түүхийн ухааны доктор Р.Болд, академич Ц.Батбаяр, Төрийн соёрхолт, түүхч О.Батсайхан нарын эрдэмтэн судлаач оролцоно. Мөн АНУ-ын талаас Пенсильванийн их сургуулийн профессор Кристофер Этвүүд, Конгрессын номын сангийн мэргэжилтэн, хэл шинжлэлийн ухааны доктор М.Саруул-Эрдэнэ, Харвардын их сургуулийн доктор Д.Дотно, Оуэн Латтиморын ач охин Анн Латтимор Прайс, Япон Улс талаас Обирин их сургуулийн профессор Тоба Байгаль тэргүүтэй эрдэмтэн судлаач оролцож, Их Британи талаас Кембрижийн их сургуулийн профессор Каролайн Хамфри, бие даасан судлаач Сью Бёрн нар видео илтгэл хэлэлцүүлэх юм.

Тухайлбал, “Эзэнт гүрний нэвтэрхий толь”-ийг бичсэн Пенсильванийн их сургуулийн топ профессор, нэрт монгол судлаач Кристофер Этвүүд багш байна. Сүүлд энэ хүн “Монголын нууц товчоо”-г англи хэл рүү орчуулж, Пингвин хэвлэлийн газраас гаргасан шүү дээ. Этвүүд багш Дилав хутагт, Оуэн Латтимор нарын 1949–1952 онд Жонс Хопкинсийн их сургуульд хамтран ажиллаж байх үе, Хангины Гомбожав, Өргөнгөө Онон нар хамтдаа Латтиморын олон жилийн турш бий болгохоор зорьж ирсэн “Монгол санаачилга” төслийн бүрэлдэхүүн болсон тухай сонирхолтой илтгэл тавина. Түүнээс гадна Оуэн Латтимор гуайн гарын шавь, профессор Каролайн Хамфри гуай багшийнхаа тухай, түүний Монголтой хэрхэн холбогдсон түүх, сургалтдаа ямар арга барил ашигладаг байсан тухай илтгэлээрээ оролцоно. Манай хурал доктор Р.Болдын Дилова хутагт түүний “Их тоглолт” илтгэлээр энэ сарын 12-ны 14:00 цагт Монголын үндэсний музейд эхэлнэ.  

Дилав хутагт Б.Жамсранжавд Дундад иргэн улсад сууж байсан АНУ-ын Элчин Нэлсон Т.Жонсон, АНУ-ын монголч эрдэмтэн Оуэн Латтимор, Гэндэн Сойвон нарын хамт. Бээжин хот. 1930-аад он

-Олон улсын хурлын үеэр болох үзэсгэлэнгийнхээ талаар мөн дэлгэрүүлж ярих уу. Энэ нь танай үйл ажиллагааны хоёр дахь том ажил болох нь гэж ойлголоо?
-Архивын баримт, захидал, эх үзмэрүүдийн дээжийг дэлгэсэн тус үзэсгэлэн энэ сарын 12-ны өдрөөс ирэх сарын 12-ныг хүртэл Монголын үндэсний музейд гарна. Тус үзэсгэлэнд миний түрүүнд дурдсан Оуэн Латтиморын гэр бүлээс хандивласан гэрэл зургууд, Монгол Улсын Үндэсний номын сан, Монголын Үндэсний музейд хадгалагдаж буй Дилав хутагтын төрсөн нутаг, үүх түүхтэй холбогдох нутгийн зураг, гар бичмэл өв, эд өлгийн зүйлс, Үндэсний Архивын Ерөнхий газар, Тагнуулын Ерөнхий Газрын тусгай архив дахь баримтын дээжис, Завхан аймгийн музейн сан хөмрөгөөс хутагтын эдэлж хэрэглэж байсан эд өлгийн зүйлсийг дэлгэх юм. 

Мөн АНУ-ын Конгрессын номын Сан, Харвардын их сургууль, Иелийн их сургууль, Жонс Хопкинсын их сургууль, Пенсильванийн их сургуулийн сан хөмрөгт буй хоёр эрдэмтний намтар түүхтэй холбоотой захидал, гэрэл зураг, архивын чухаг баримтыг албан ёсны эрхтэйгээр хуулбарлан дэлгэнэ.

Энэ хэсэгт гэрэл зургийн Гамма агентлаг, СГЗ С.Цацралт ах ажиллаж буй. Түүнчлэн Дилав хутагт судлаач, Хэл шинжлэлийн ухааны доктор М.Саруул-Эрдэнийн хутагттай холбогдох хувийн цуглуулгаас мөн дэлгэнэ. Үзэсгэлэнгийн дэглэлт, кураторын ажил өргөн сэдвийг хамарч буй. Жишээ татахад, төслийн багийн төлөөлөл өнгөрсөн оны 10 дугаар сард Завхан аймагт, 11 дүгээр сард АНУ-д Нью Жерси мужид байрлах Дилав хутагтын тэргүүлж байсан Буддын хийдэд ажиллаж, аман түүх цуглуулж, эх материалуудыг судалж, сурвалжлан үзэсгэлэнгийнхээ концепцод оруулсан.

-Олон улсын хурлын хүрээнд мөн Завхан аймагт  боловсрол, соёлын үйл ажиллагаа зохион байгуулахаар төлөвлөсөн байна билээ. Орон нутагт ямар ямар ажил өрнөх вэ?
-Хуралд оролцсон олон улсын эрдэмтэн судлаачид, төслийн оролцогч талуудын төлөөлөл Завхан аймагт энэ сарын 14-18-нд ажиллана. Энэ үеэр үзэсгэлэнгийн бичил хувилбарыг аймгийн музейд гаргаж, нутгийн зон олонд толилуулна. Олон нийтийн лекц, уулзалт хэлэлцүүлэг, хээрийн аялал, танин мэдэхүйн цогц үйл ажиллагаа зохион байгуулна. Тухайлбал, академич Ц.Батбаяр, профессор Кристофер Этвүүд, доктор М.Саруул-Эрдэнэ илтгэгч нар олон нийтэд зориулан лекц уншина.
Дилав хутагтОуэн Латтиморын хүү Дэвид Латтиморын хамт. Бээжин хот. 1933 он

Улаанбаатар болон Завханы үйл ажиллагааны өөр нэг онцгой зочин бол Оуэн Латтиморын ач охин Анн Латтимор Прайс. Энэ хүний манай төвд хандивласан ховор нандин гэрэл зургийн цуглуулгаас энэхүү төсөл эхэлснээс гадна энэ эрхэм бол Дилав хутагтын маань төрснөөс өөрцгүй хүү Дэвид Латтиморын дунд охин юм. Хутагт эрхэм нөхөр Оуэн Латтиморынхоо ганц хүү Дэвидийг адислаж, Батбилиг хэмээх монгол нэр хайрласан байдаг. Христийн шашны ёсоор бол загалмайлсан эцэг, хүү бололцож, хүү Батбилигтээ Хутагт маш их хайртай байсныг гэрчлэх уярам сайхан захидал олон бий. Дэвид ч мөн адил эцгийн ёсоор хайрлаж, амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд АНУ-д хамт аж төрж, асарч тойлсон байдаг.

-Америк дахь монгол судлалын асуудал энэ удаагийн уулзалт хурлын үеэр хөндөгдөх байх. Ярилцлагын далимд тус улс дахь монгол судлалын түүхэн хөгжлөөс дурдах нь зүй болов уу?
-Америк дахь монгол судлалын шавыг Оуэн Латтиморын санаачилгаар тавьсан гэж хэлж болно. Өөрөө монголч эрдэмтэн, өвөр ази судлаач байсны зэрэгцээ Дилав хутагтаас гадна Хангинын Гомбожав, Онон Өргөнгөө зэрэг нэрт эрдэмтдийг Америкт байр сууриа олоход нь үлэмж хувь нэмэр оруулсан.

Эрдэм судлалын ажлаа явуулахаас эхлээд монгол хэлний хөтөлбөр хүртэл боловсруулж, Америкийн тэргүүлэгч их сургуулиудын сургалтын хөтөлбөрт оруулсан байдаг. Тэр цагаас хойш Америк дахь монгол судлал эрчтэй хөгжсөн гэхэд болно. Энэ удаагийн хуралд оролцох Кристофер Этвүүд багш бол энэ цагийн монгол судлаач эрдэмтдийг өнгөлж яваа том эрдэмтэн.

Сүүлийн жилүүдэд АНУ-ын шинэ засгийн бодлогоос улбаатайгаар томоохон их, дээд сургуулиудын хөтөлбөрөөс зарим сургалтыг танах болсон. Үүнд нь монгол судлал ч өртөж байгаа. Тэгэхээр бид өөрсдийн зүгээс идэвх санаачилгатай байж, олон улсын монгол судлалыг бодлогоор дэмжих, залгамж халаа бэлтгэхэд ул суурьтай хандах цаг үеийн шаардлага үүсэж байна.

-Төгсгөлд нь асуухад, төслийн хүрээнд ямар ном товхимол хэвлэгдэх вэ. Эрдэм шинжилгээний хурлын илтгэлүүдийг дараа нь хаанаас үзэж болох вэ?
-Эрдэм шинжилгээний хуралд 18 илтгэгч оролцоно. Хурлын илтгэлийн эмхэтгэл англи, монгол хэлээр гарна. Үзэсгэлэнгийн каталоги мөн англи, монгол хэлээр хэвлэгдсэн. Хэл шинжлэлийн ухааны доктор М.Саруул-Эрдэнийн “Дилова хутагтын захидлууд” номын удаах дэвтэр “Дилав хутагтын баримт бичиг” бүтээл олны хүртээл болж буйг дуулгахад таатай байна. Мөн төслийн гол ажлууд өрнөж буй энэ цаг үед түүхийн ухааны доктор, Элчин сайд Р.Болдын Дилова хутагт түүний “Их тоглолт” бүтээл олны хүртээл болж буй нь бидний ажлыг улам утга учиртай болгож буй. Энэ бүгдийг том зургаар харах юм бол Дилав хутагт судлалыг өргөжүүлэх, дараагийн түвшинд гаргах, залуу судлаачдыг судалгааны эх материалтай болгох, улмаар цаашдын судалгааны зүг чигийг ончтой болгож буйгаараа өнөөдрийн бидний зохион байгуулж байгаа ажлын ач холбогдол нь оршиж байна.]]> gerelchuluun Fri, 22 May 2026 18:13:28 +0800 Б.Цогтгэрэл: Ж.Эпштейн Оюутолгой, Дубайн гэрээний лоббиг хийсэн нь баттай https://inet.mn/index.php?newsid=6276 https://inet.mn/index.php?newsid=6276 “Шилэн данс” ТББ-ын тэргүүн Б.Цогтгэрэлтэй цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.
 
-Ж.Эпштейний хэрэг, түүнтэй холбоотой материалууд олон улсын анхаарлын төвд байна. Төрийн өндөр албан тушаалтнууд, нөлөө бүхий хүмүүсийн нэр Эпштейний файлуудаас гарч,  зарим улс орон хариуцлага хүлээлгээд эхэлсэн нь сайн жишиг.  Манай улсын хоёр ч Төрийн тэргүүн, тэдний хамаарал бүхий хүмүүсийн мэдээлэл Эпштейний файлд байгаа нь тогтоогдсон.  Та тэднийг яг ямар холбоо сүлбээтэй байсан тухай  холбогдох баримтуудыг олон нийтэд хүргээд эхэлсэн. Ер нь бид энэ асуудалд яагаад анхаарах ёстой гэж та үзэж байна вэ.  Энэ талаар яриагаа эхэлье?
-Ж.Эпштейнтэй холбоотой дуулиан бол зөвхөн нэг хүний гэмт хэргийн асуудал биш.  Харин дэлхийн хэмжээний мөнгө санхүү, улс төр, гэмт хэргийн сүлжээний асуудал болж хувирсан. Билл Гэйтсээс эхлээд АНУ-ын одоогийн ерөнхийлөгч Д.Трамп, Английн хунтайж гээд нөлөө бүхий эрхмүүд энэ хэрэгт ороолцолдсон нь тодорхой боллоо.  Энд үндсэндээ гурван том асуудал харагдаж байна. Нэгдүгээрт, хүүхдийн бэлгийн мөлжлөгийн асуудал. Энэ хэрэгт насанд хүрээгүй хүүхдүүд, тэр дундаа бага насны охидыг бэлгийн мөлжлөгт ашигласан гэх маш ноцтой баримтууд ил болсон. Дуу, дүрсний бичлэг, гэрчийн мэдүүлэг, хууль хяналтын байгууллагын материал зэрэг олон эх сурвалжаар баталгаажиж байгаа. Хоёрдугаарт, дэлхийн санхүүгийн сүлжээ, мөнгө угаалтын асуудал байна. Энд зөвхөн оффшор бүсэд мөнгө нуух тухай ойлголт яригдахгүй. Үнэт уран зураг, урлагийн бүтээл, үл хөдлөх хөрөнгө, шилтгээнүүд, үнэт чулуу, тансаг эд зүйлс, зарим тохиолдолд хурдан морийг хүртэл мөнгө угаалтын хэрэгсэл болж ашиглагддаг байж болзошгүй баримт мэдээллүүд гарч ирж байна. Гуравдугаарт, улс орны улс төрийн нөлөөллийн асуудал гарч ирдэг. Дэлхийн улс орнуудын сонгууль, улс төрийн шийдвэр гаргах түвшинд нөлөөлөх оролдлого, өндөр албан тушаалтнуудтай холбоо тогтоох зэрэг асуудлууд гарч ирдэг.  Дэлхий даяар ийм хэмжээний улс төр, санхүүгийн нөлөөлөл гэмт хэргийн сүлжээ ил боллоо. Манай улсын хоёр ч Төрийн тэргүүн энэ сүлжээтэй холбоо тогтоосон  байна.  Тэгэхээр Монгол Улс хууль бус санхүүгийн урсгал, улс төрийн ашиг сонирхлын энэ сүлжээнээс өөрсдийгөө ангид гэж үзэх боломжгүй. Ил болсон баримт, олон нийтэд нээлттэй материалуудыг судалж, Монголтой холбоотой улс төр, бизнесийн хүрээний ямар нэг холбоос, сэжүүр байгаа эсэхийг нягтлах нь иргэний хяналт, үндэсний аюулгүй байдлын хүрээнд чухал гэж үзэж байна.  Миний дэлгэж байгаа баримт материалуудад эргэлзэх зүйл байхгүй. АНУ-ын Хууль зүйн яамны сайт дээр бүгд нээлттэй ил тод байгаа баримтуудыг дэлгэж байна.
-Улс орны улс төрийн сонгууль, шийдвэр гаргалтад нөлөөлсөн баримтууд байна гэлээ.  Энэ талаар жаахан дэлгэрүүлж яриад дараагийн асуудалдаа оръё.  Монголын сонгуулиудад яаж нөлөөлсөн байдаг вэ?
-2016 оны УИХ-ын сонгууль, 2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуультай холбоотой мэдээллүүд харилцсан е-мэйл болон холбогдох баримтуудад дурдагдсан байна. Тухайн үеийн сонгуулийн нөхцөл байдал, улс төрийн өрнөл, нэр дэвшигчидтэй холбоотой мэдээллүүдийг цаг тухайд нь дамжуулсан. Мөн “60 тэрбум”-ын бичлэгийг АНУ-ын студид шинжлүүлсэн асуудалд Ж.Эпштейн  оролцсон гэдэг нь тогтоогдсон. Мөн тухайн үеийн Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч Х.Баттулга ялсны дараа түүнд баяр хүргэж, баяр талархал илэрхийлсэн байдаг. Мөн Ч.Ганбат гэх хуулийн фирмийн захирал тухайн үеийн улс төрийн мэдээллүүдийг тогтмол хүргэж, харилцан дэмжлэг туслалцаа авч байсан тухай е-мэйлүүд ч байна.  Тэгэхээр одоо хамгийн гол асуудал нь дэмжлэг, туслалцаа гэдэг нь чухам юу байв гэдгийг шалгах хэрэгтэй.  Парламент энэ асуудалд Хянан шалгах түр хороо байгуулж болно. Мөн Засгийн газрын түвшинд ажлын хэсэг байгуулан ажиллаж болно. УИХ-ын болон Ерөнхийлөгчийн сонгуультай холбоотой  маш ноцтой баримтууд тэнд байна.
-2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үеэр 60 тэрбумын хэргийн бичлэгийг шалгах асуудалд Ж.Эпштейн оролцсон юм байна. 2016 оны УИХ-ын сонгуульд яаж оролцсон тухай тодорхой баримт байна уу?
-2016 оны сонгуультай холбоотой баримтууд дотор саппорт буюу дэмжлэг үзүүлсэн агуулгатай олон емэйл байна. Тухайлбал, “Таны үзүүлсэн дэмжлэгт маш их баярлалаа”, “Та маш хүчтэй дэмжлэг үзүүллээ”, “Цаашид ч энэ дэмжлэгээ үргэлжилнэ гэдэгт итгэлтэй байна” гэсэн агуулгатай харилцаанууд байна. Энд хамгийн чухал нэг асуулт бий. Дэмжлэг гэж яг юуг хэлээд байна вэ.  Манай Сонгуулийн хуульд гадаадын байгууллага, иргэн, хуулийн этгээдээс аливаа хэлбэрээр хандив, тусламж, дэмжлэг авахыг хатуу хориглодог.  Хэрэв тэр дэмжлэг нь энэ төрлийн дэмжлэг байсан бол маш ноцтой асуудал болж яригдана. Энэ бүхнээс харахад Ж.Эпштейн манай улсын 2016, 2017 оны төрийн сонгуулиудтай ямар нэгэн байдлаар холбогдож байна. Үүнийг төр, засаг, хууль хяналтын байгууллагууд албан ёсоор шалгаж тогтоох ёстой. Иргэн хүн мөрдөн шалгах ажиллагаа явуулах, гэрчээс мэдүүлэг авах, баримт бичигт шинжилгээ хийх эрхгүй. Харин ийм бүрэн эрх, боломж нь төрийн байгууллагуудад бий. Тиймээс энэ асуудалтай холбоотойгоор тухайн үед улс төрийн шийдвэр гаргах түвшинд ажиллаж байсан хүмүүсээс тайлбар, тодруулга авах шаардлагатай. Тухайлбал,  Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдорж, Х.Баттулга, тэдний зөвлөх, хууль ёсны төлөөлөгч  нар нь болох Ч.Ганбат, Л.Пүрэвсүрэн нараас яагаад харьцаж байсан. Ямар төрлийн дэмжлэг авч байсныг нь ярих хэрэгтэй. Мөн УИХ-ын гишүүн асан Ц.Оюунгэрэлийн нэр дурдагдсан маш урт мэйл байсан.  Үүнийг би шинжлэн судлах ёстой гэж үзэж байгаа.
-Нэр холбогдсон улстөрчид “Ж.Эпштейнтэй санаандгүй таарсан”, “Хамт оройн хоол идсэн”, “Сайн танихгүй, мэдэхгүй” зэрэг тайлбар өгсөн байна лээ.  Ер нь улс төрийн мэдэгдлээр энэ асуудлыг хааж өнгөрөх боломжтой юу.  Та юу гэж харж байна вэ?
-Мэдээж боломжгүй. “Би холбоогүй”, “Би мэдэхгүй”, “Би буруугүй” гэсэн нэг өгүүлбэрээр хаагаад өнгөрөх асуудал биш. Тухайлбал, Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдоржийн зөвлөхөөр ажиллаж байсан, Гадаад харилцааны сайд асан Л.Пүрэвсүрэнтэй холбоотой ноцтой асуудлууд ил болсон шүү дээ. Хэдэн зуун сая ам.долларын үнэлгээтэй уран зураг, үнэт чулуу, үл хөдлөх хөрөнгө зэрэг хөрөнгө оруулалтын шинжтэй саналууд илгээсэн байна.  Бүүр Ж.Эпштейн Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдорж, Л.Пүрэвсүрэн нарт “140 сая ам.долларын үнэ бүхий уран зурагнууд, 80 сая ам.долларын үнэ бүхий алмаз чулуунууд, 250 сая ам.долларын үнэ бүхий орд харшууд маш их хямдарсан байна гэж санал болгож байжээ. Эндээс логикийн хувьд нэг асуулт гарч ирж байгаа юм. Хүн зүгээр нэг танихгүй, ямар ч холбоогүй хүнд ийм хэмжээний хөрөнгө, үнэт эдлэл, орд харш худалдан авахыг санал болгоод байдаггүй. Өмнө нь ийм төрлийн сонирхол, харилцаа, эсвэл хөрөнгө оруулалтын яриа байжээ. Мөн Дубайд болсон морин тойруулгын тэмцээнтэй холбоотой харилцаанууд гарч ирдэг.  Монголын нөлөө бүхий хүмүүс оролцох гэж байгаа тухай. Урилга, тасалбар, суудлын захиалга гэсэн хүсэлтүүд явуулж байсан. Тухайн үеийн буюу 2014 оны “Dubai World Cup”-тай холбоотой VIP тасалбарууд маш өндөр үнэтэй байсан. 8- 23 сая төгрөгийн үнэтэй байжээ. Энэ тэмцээнийг манай хүмүүс үзжээ.  12 жилийн өмнө Төрийн өндөр албан тушаалтнууд нь тасарсан амьдралтай байжээ.  Бид түүнийг мэдээгүй байжээ.   Тэгэхээр энэ бүхнийг зүгээр нэг улс төрийн мэдэгдлээр хаах боломжгүй. Ялангуяа Ц.Элбэгдорж шиг Монгол Улсын төрийн тэргүүнээр хоёр удаа сонгогдон ажиллаж байсан хүний тухай асуудал яригдаж байгаа нь зүгээр нэг хувь хүний асуудал биш, төрийн хэмжээний асуудал болж хувирна.  Ц.Элбэгдорж цалингаараа ийм хэмжээний хөрөнгийг бий болгож чадахгүй. Энд асар их хэмжээний хөрөнгө мөнгө, баялгийн асуудал байна. Монгол Улсын баялаг, төрийн шийдвэр, үндэсний эрх ашигтай холбоотой асуудал яригдаж байхад  бид үл тоогоод өнгөрөхгүй.
-Та одоогоор 11 пост, баримтыг цахим орчинд нийтэлсэн байна. Хуулийн байгууллагаас баримт мэдээллийн дагуу ямар нэгэн шалгалт эхлүүлсэн зүйл байгаа болов уу. Танд ямар мэдээлэл байна вэ?
- Одоогоор мэдэгдсэн зүйл байхгүй байна. Энд анхаарах ёстой бас нэг чухал зүйл нь байгалийн баялагтай холбоотой асуудал юм. Ж.Эпштейн файлд Тугалгатайн ордтой холбоотой мэдээлэл байдаг.  Энэ мэдээллийг “Бодь” группийн нэг хэсэг болох Голомт банкнаас явуулсан байдаг.  Энэ ордын нөөц нь ойролцоогоор гурван тэрбум тонн нүүрс байна. Зарим томоохон стратегийн ордуудтай харьцуулахад маш их нөөцтэй. Одоогоор та бид энэ ордын мэдээллийг Ж.Эпштейн файлаас авч байна шүү ээ.  Улсын нууц ч юм бил үү.  Гэтэл яагаад тэнд энэ мэдээлэл очсон бэ.  Үүнийг шалгах ёстой.  Голомтын Ж.Эпштейнд очсон мэдээлэлд Менделеевийн үелэх системийн олон элемент Монголын нутагт байдаг тухай дурдсан байсан шүү дээ.  Ямар зорилго байна вэ. Ер нь томоохон хэмжээний орд, баялгийн мэдээлэл хаа хамаагүй ашигладаг зүйл биш. Улс орон ээлж дараатай, бодлоготой дэлгэх ёстой. Гэтэл бидний мэдэхгүй бидний баялгийг нэг компани, нэг бүлэглэл, эсвэл улс төрд нөлөө бүхий сүлжээ ашиглаж байна. Энэ өөрөө шалгах ёстой асуудал.  Тугалгатайн орд гэж нэрлэгдэж байгаа орд үнэхээр Монголын өмч мөн үү, биш үү гэдэг нь тодорхой байх ёстой.
- Ж.Эпштейн файлын хамгийн ноцтой нь хүний эрх, тэр дундаа охидтой холбоотой асуудал. Та зарим чат, харилцааны мэдээллийг олон нийтэд гаргасан. Тэнд Монгол охидтой холбоотой яриа, харилцааны шинжтэй ямар агуулгууд байна вэ?
-Маш олон байна.  Тухайлбал, нэг чат дээр “Удахгүй Нью-Йоркт уулзахдаа нэг сюрпризтэй ирнэ, тэр нь Монгол охин байна” гэх мэт агуулга байсан. Нөгөө тал нь ч “Сайхан мэдээ байна, тэсэн ядан хүлээж байна” гэх байдлаар хариу өгсөн байна. Үүнийг би хүний наймаатай холбоотой байж болзошгүй гэж хардаж байгаа. Мөн өөр нэг чат дээр “Тэр охин визээ хүлээж байна, би дахиад шалгаад мэдээлэл өгье” гэсэн утгатай яриа байсан. Үүнийг энгийн харилцаа гэж үзэхэд хэцүү. Харилцсан хүмүүсийн нэрийг бүрэн нийтлээгүй, зарим хэсгийг дарсан байсан. Энэ бүхэн Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдорж, зөвлөх Л.Пүрэвсүрэн нартай холбоотой байж магадгүй байна.  Ц.Элбэгдоржийн өргөж авсан хүүхдүүд хаачсан бэ гэдгийг эхлээд шалгах хэрэгтэй. Энэ бол хүний эрх, эмэгтэйчүүдийн эрх, хүний наймааны асуудал. Монгол охидын талаар хайлтын үр дүн гарч байгаа л бол Монголын төр, парламент, иргэд энэ асуудлыг зүгээр хараад сууж болохгүй. УИХ-ын эмэгтэй гишүүд маань ч яагаад дуугарахгүй байна вэ.  Би гайхаж байна.  Тэд Монголын эмэгтэйчүүдийн төлөөлөл мөн биз дээ. Тэд өөрсдөө эмэгтэйчүүдийн квотын төлөө өрсөлдөж, парламентад орж ирсэн хүмүүс. Тэгвэл эмэгтэйчүүдийн асуудал яригдаж байхад дуугарах ёстой. Энэ асуудал өөрөө хувь хүнээс давсан асуудал болчихлоо.  Миний харж байгаагаар шалгалт эхлэх цэг нь тодорхой. Тухайлбал тухайн үед гадагшаа явсан, холбоотой байж болзошгүй охидын мэдээлэл, виз, зорчих хөдөлгөөн, гэр бүлийн мэдээлэл зэрэг зүйлсээс эхэлж шалгаж болно. Хамгийн чухал нь энэ бүхнийг хуулийн хүрээнд, баримтад тулгуурлаж шалгах хэрэгтэй.
-Та энэ асуудлыг нэлээн судалсан. Ер нь Ж.Эпштейн яагаад Монгол Улсыг “овоо хараа”-ндаа авч, Монголын улстөрчидтэй холбоо тогтоов.  Үүний цаана ямар ашиг сонирхол байна вэ.  Магадгүй байгалийн баялаг уу?
-Чиний харж байгаа өнцөг, миний харж байгаа өнцөг үндсэндээ адилхан байна. Гол асуудал нь баялаг. Баялгийг захиран зарцуулж байгаа, их хэмжээний хөрөнгөтэй, авлига үүсгэж болзошгүй, итгэж болохгүй хүмүүс юу ч хийхэд бэлэн. Ийм хүмүүсийн шунал өндөр түвшинд хүрсэн байдаг. Хэрэглээ, зардал, нөлөөллийн цар хүрээ нь асар том. Түүн дээр л тоглолт хийсэн. Зарим мэдээллээс харахад Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдорж, Л.Пүрэвсүрэн нар бүх байрлалаа мэдээлж байсан байдаг. Эдгээр нь дэлхий даяар тархсан сүлжээ мэт дүр зургийг харуулж байна. Ер нь Монголын баялгийг гадагш чиглүүлэх, тодорхой ашиг сонирхлын сүлжээ байжээ гэсэн дүгнэлттэй байна. Тэр үед хийгдсэн Оюутолгой, Дубайн гэрээний лоббиг ч Ж.Эпштейн хийсэн нь баттай шүү.  Одоогоор миний дэлгэсэн баримтууд тал хувьдаа ч хүрээгүй. Цаашид юу гарч ирэхийг таашгүй байна.  Тухайлбал, өмнө нь “Panama Papers” зэрэг олон улсын баримтуудаар олон орны хүмүүс ил болж байсан. Түүн шиг дахин шинэ баримтууд гарч ирж магадгүй. Иймээс энэ бүх асуудлыг зөвхөн нэг хэсэгт нь биш, цогцоор нь авч үзэж, Монгол Улсын хэмжээнд хууль хяналтын байгууллага, Засгийн газар, УИХ-ын түвшинд албан ёсоор шалгах шаардлагатай гэж би үзэж байна.



]]> gerelchuluun Wed, 06 May 2026 19:02:47 +0800 Г.Батсуурь: Уран зохиол дахь жендэрийн судалгаа эрчимжиж байна https://inet.mn/index.php?newsid=6269 https://inet.mn/index.php?newsid=6269
Энэхүү хурлыг 2004 оноос “Монгол судлалын олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал” нэртэй жил бүр зохион байгуулж байгаад 2011 оноос “Монгол судлалын шинэ эрин” нэртэйгээрМУБИС-ийн Нийгэм, хүмүүнлэгийн ухааны сургууль болон Монгол судлалын хүрээлэнгээс  хоёр жилд нэг удаа  зохион байгуулж ирсэн юм. 

Өнөө жил долоон улсын 153 эрдэмтэн судлаач биечлэн болон цахимаар оролцож, зургаан салбар хуралдааны хүрээнд 100 гаруй илтгэл хэлэлцүүллээ. Ингээд тус хурлын үеэр хэлэлцүүлсэн зарим судлаачдын илтгэлээс толилуулъя.

Отгонтэнгэр их сургуулийн дэд профессор Ч.Соёлмаа "Зүүдний хэл шинжлэл" илтгэлдээ, "Зүүдний хэл яриаг хэл шинжлэлийн талаас судлах нь монгол хэл шинжлэлийн салбарт хараахан судлагдаагүй чиглэл боловч зүүдэнд буй “би” болон зүүдний бусад дүрүүдийн хоорондын харилцааны мөн чанар, зүүдний дүрүүдийн хооронд өрнөх ярианы хэлбэр, түүнчлэн зүүдний ярианы бүтэц, агуулгыг тодруулан ойлгох, мөн сэтгэц хэл шинжлэлийн судалгааг гүнзгийрүүлэхэд чухал ач холбогдолтой тул анхаарал хандуулах шаардлагатай судалгааны сэдэв юм. Зүүдийг монгол хэл шинжлэлд судлахдаа бэлгэдэл талаас, мөн зүүдний цаг, зүүд манах, зүүдний тайлал зэрэг ардын аман зохиолоос бүртгэн дурдсаар иржээ. Харин зүүдний хэл яриаг сэтгэц хэл шинжлэлийн талаас судалсан зүйл одоогоор байхгүй байна.

Зүүдний ярианы хэлбэр, агуулгын хувьд сэрүүн үеийн хэл ярианы хэлбэр, агуулгатай ерөнхийдөө ижил байж болох ч бас тус тусын ялгаатай, өөрийн гэсэн онцлогтой байдаг. Зүүдний хэл яриа нь сэрүүн үеийн хүний өдөр тутмын амьдралын үйл явдлын талаарх яриатай ерөнхийдөө адил, харин хүний дотоод хэлэхүйтэй маш ижилхэн, яг дотоод бодол шиг байдгийг олонх судлаачид хүлээн зөвшөөрсөн байна.

Гэвч зүүдний хэл яриа нь өгүүлбэрийн бүтцийн хувьд маш богино өгүүлбэр, эсвэл тасалдсан өгүүлбэрийн хэсэг, түүнчлэн дан ганц үг ихэвчлэн байдаг нь зүүд анхандаа хүн төрөлхтөн эрт үедээ хэлтэй болоогүй байх үеийн харааны үзэгдэл давамгайлсан шинжээ одоо ч хадгалсаар байгаатай холбоотой болов уу гэж үзэж байна" хэмээжээ. 



МУБИС-ийн Хүмүүнлэгийн ухааны сургуулийн багш, доктор Г.Батсуурь "Монгол утга зохиол судлалын шинэ хандлага" илтгэлийг хэлэлцүүлжээ. Тэрбээр,“Уламжлалт асуудалд шинэ арга зүй, шинэ өнцгөөс хандах нь илүү чухал юм. Судлаачид бие биеийнхээ арга зүйг харьцуулан судалж, туршлага солилцож буйгаараа энэ хурал ач холбогдолтой юм. Монголын уран зохиолын шүүмж судлал, тэр дундаа уран сайхны шүүмж нь олон шинэ төрөл, чиглэлээр өргөжин хөгжиж байна. Тухайлбал, өмнө нь төдийлөн ярьдаггүй байсан жендэрийн судалгаа эрчимжиж байна. Дэлхий даяар гэр бүлийн бүтэц өөрчлөгдөж, ганц бие гэр бүл олширч буй нь уран зохиолд хэрхэн тусаж байгааг судлах шаардлага бий болсон. Үүнд эрэгтэй зохиолч эмэгтэй дүрийг хэрхэн бүтээж байна вэ, эмэгтэй зохиолч эрэгтэй дүрийг яаж дүрсэлж, хэрхэн бичиж байна вэ зэрэг асуудлыг шинэ өнцгөөс авч үзэх болж байна.
Мөн конструктивизм, криминологийн шинжилгээ, шизоанализ зэрэг орчин үеийн онол, хандлага уран зохиолын шүүмжид нэвтэрч байна. Тухайлбал, шизоанализ нь нийгэм өөрийн гэсэн сэтгэцийн төлөв байдалтай ба энэ нь уран зохиолд хэрхэн илэрч байгааг шинжлэхэд чиглэдэг. Энэ нь клиник утгаараа өвчний тухай бус, харин нийгэмд түгээмэл ярьж буй сэтгэл зүйн асуудал, тэдгээрийн уран бүтээлд тусах хэлбэрийг задлан шинжлэх оролдлого юм" хэмээсэн юм.

Д.Нацагдоржийн уран бүтээл дэх модернизм ба үндэсний ухамсрын синтез нь Монголын орчин үеийн уран зохиолын хөгжилд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн

МУБИС-ийн НХУС-ийн Утга зохиолын тэнхимийн багш, доктор П.Яньдий, профессор С.Хөвсгөл нар хамтарсан илтгэлдээ: "Монголын орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгч Д.Нацагдоржийн уран бүтээл дэх модернизмын шинж болон үндэсний ухамсрын илэрхийллийн уялдаа холбоог судалсан. XX зууны эхэн үеийн монголын нийгэм, улс төр, соёлын огцом шилжилтийн нөхцөлд бий болсон түүний уран бүтээл нь уламжлалт уран сайхны сэтгэлгээний хүрээнээс давж, шинэ хэлбэр, шинэ илэрхийллийн эрэлд чиглэсэн төдийгүй үндэсний ухамсар, соёлын ой санамжийг гүн гүнзгий тусгаснаараа онцлог юм. Судалгаанд текстийн задлан шинжилгээний аргыг ашиглан Д.Нацагдоржийн шүлэг, өгүүллэгүүдэд илэрсэн локал модернизмын шинж, үндэсний ухамсрын агуулгыг илрүүлэхийг зорив.

Судалгааны үр дүнд Д.Нацагдоржийн модернизм нь европ төвт загварыг шууд дуурайсан хэлбэр бус, харин үндэсний соёл, түүхэн нөхцөлд нийцүүлэн шинэчлэгдсэн уран сайхны сэтгэлгээ болох нь тогтоогдлоо.

Түүний уран бүтээл дэх модернизм ба үндэсний ухамсрын синтез нь монголын орчин үеийн уран зохиолын хөгжилд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн болохыг дүгнэсэн. 

БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Багшийн их сургуулийн багш, доктор Manaohua илтгэлдээ, Д.Нацагдоржийн “Харанхуй хад”, “Ламбугайн нулимс”, “Шувуун саарал”, “Уул усны охин” зэрэг уран бүтээлүүдийг дахин шинжлэхэд зохиогч уламжлалт туужсын зохиолын дүрээс илт ялгагдах дүр бүтээж, бодлын урсгал, монтац илрүүлэл, зүүд ахуйг солбилцуулсан хүүрнэл, готик маягийн дүрслэл зэрэг модернист уран зохиолын олон аргуудыг ашигласан ба зохиолын бүтэц, загварыг тохируулахад шинэ туршиц хийн, цаг орон зайн шинэ ухамсрыг бий болгосон байна. Жишээлбэл, уламжлалт туужист физикийн цаг ба газар зүйн орноор бол зохиолын бүтэц ба үлгэр, үйл явдлыг эзэмдэх гол хүчин болж байдаг.

Гэтэл “Харанхуй хад” өгүүллэгтээ цаг орон зайн зааг хязгаарыг балархайшруулан зүүднийхээ ахуйн орон зай, сэтгэлийн ба физикийн цаг хугацаанд үйл явдлаа хүүрнэсэн нь хязгааргүй чөлөөтэй хүүрнэлийн орон цагийг бүтээж чаджээ.

Үүнээс гадна, эдгээр зохиолын төгсгөл нь бүр маш нээлттэй байж, амтархан сонирхох олон боломжийг үлдээсэн байна. Д.Нацагдорж олонх уран бүтээлээ Германд хүрч суралцсаны дараа бичсэн. Түүний европын модернист үзлийн урлагийн арга барилыг зохиол бүтээлдээ зорилготой ашиглан хэрэглэж байсныг түүний уран бүтээлийн сонголт, утга сэдэв зэрэгт тулгуурлан баталж болно. 

“Цүү хаях” наадам нь уламжлалт ёс суртахууны үнэт зүйл, хүн байгалийн харилцааны
олон талыг хадгалсан соёлын үнэт өв 

"Отгонтэнгэр"ихсургуулийндэдпрофессорГ.Жаргалсайхан илтгэлдээ, Олон монголчуудын дунд “цагаан мод хаях”, “цүү хаях” хэмээн түгээмлээр нэрлэгдэж ирсэн ардын наадмын утга учир, түүнд холбогдох үг хэллэгийг нарийвчлан судлахыг зорьсон. Цагаан мод хаях наадам нь монголчуудын дунд өргөн тархсан, аман уламжлалын хүрээнд хадгалагдан ирсэн өвөрмөц зан үйлийн шинжтэй хөдөлгөөнт тоглоом юм. Хүн, мал, байгаль гурвын зохист харилцаанд тулгуурласан нүүдэлчдийн ерөнцийг үзэх үзэлд суурилсан энэхүү наадам нь монгол соёл иргэншлийн нийгэм, соёлын үнэт зүйлсийг илэрхийлэх өвөрмөц өв юм. Цагаан мод хаях наадмын тоглох дүрэм, хэв маяг, утга агуулга, бэлгэдэлт шинж нь өвөрмөц үг хэллэг, уриа хашхираан, дуу, зан үйл, хамтын үйл ажиллагаа зэрэг аман дамжууллын хэлбэрээр үеэс үед уламжлагдан иржээ. Өөрөөр хэлбэл бичиг номд үлдсэн нь үгүй байна.

Энэхүү судалгаа нь цагаан мод хаях наадмыг биет бус соёлын өвийн амьд хэлбэр болгон  хадгалж, дамжуулахад аман уламжлал ямар үүрэг гүйцэтгэж ирснийг тодруулахад чиглэсэн.  Мөн уг наадам нь зүгээр нэг тоглоом бус, харин хамтын нийгэмлэгийн эв нэгдэл, үе хоорондын залгамж чанар, уламжлалт ёс суртахууны үнэт зүйл, хүн байгалийн харилцааны олон талыг хадгалсан соёлын үнэт өв болох нь тодорч байна. Судалгаагаа,
  • Цагаан мод хаях наадмын тоглоомын дүрэм, цагийн тохирол
  • Цагаан мод хаях наадмын нийгмийн үүрэг, аж хэрэглээний асуудалд
  • Цагаан мод хаях наадамд хамаарах үг хэллэг, аман уламжлалын асуудалд
  • “Тохой зандан мод” дуу цүү хаях наадмын зан үйлийн дуу болох нь гэсэн сэдвийн хүрээнд нарийвчлан авч үзсэн.



МУБИС-ийн НХУС-ийн Монгол хэлний тэнхимийн багш, доктор Л.Цэрэнчимэд, дэд профессор Д.Эрдэнэсан нарын хамтарсан "Монгол гэр, багана, жишиг хэмжүүр, хэл-соёл" илтгэлдээ, "Монгол гэр бол нүүдэлчин ард түмний өнө эртнээс амьдарч ирсэн орон сууц мөн. Түүнийг гол бүрэлдэхүүний нэг баганатай холбоотой үг, хэллэгээр илэрсэн угсаатны танин мэдэхүйн туршлага, бэлгэдэл, зан үйл зэрэг оюуны соёлын зарим  онцлог зүйлийг тайлбарлах юм. Өөрөөр хэлбэл, эдийн соёлын тодорхой бүрэлдэхүүн хэл, аялгууны баримтад хэрхэн туссан, түүгээр дамжуулан тухайн нэгж бүрэлдэхүүний онцлогийг тодруулна гэсэн үг. Аливаа угсаатны сэтгэлгээнд тогтсон жишиг хэмжүүр буюу эталон болсон зүйлийг хэлний тогтвортой нэгжийн утгаас харж болдог.

Бидний ажиглалтаар монгол гэрийн багана бол юуны түрүүнд орон зайн, эрэмбэ дарааллын, эрэгтэй, эмэгтэй хүйсийг ялгах, бэлгэдэх жишиг хэмжүүр болж байна. Жишээ нь, Монгол баатарлагийн туульд өгүүлдэг дүрслэлийг харж болно. Аль нэг хаан, баатар эрийн хатан амаржиж, хүү, охинтой болсны дохиог гэрийн тооноор багана гаргаж мэдэгддэг тухай дүрслэл байна.

Монгол гэрийн дотор гэрийн баруун тал гэрийн эзэн, эрэгтэй хүний, зүүн талын эзэгтэйн буюу эмэгтэй хүний, хоймор, үүд гэсэн үндсэн хуваарь байдаг. Үүнтэй холбоотой, нутаг нутгийн заншилд шинэ бэр гэрийн баганаас хойш /цааш/ гардаггүй ёс байсан уламжлал бий. Энэ мэт баганатай холбоотой хэлц үгийн утга нь угсаатны зан үйл, бэлгэдэл, цээрлэх ёстой холбогдох бөгөөд нэмэлт утгыг аман зохиолын төрөл зүйл /тууль, үлгэр, ерөөл, магтаал, оньсого, ардын дуу гэх мэт/-ээс дэлгэрүүлж болно. "Гэрийн сүлд багана, хишгийн сүлд даллага" хэмээн хэлэлцдэг. Энэ нь монгол гэрийн баганыг айл гэрийн түшиг тулгуур хэмээн дээдэлж, нүүхдээ тоонотой хамт ачдаг заншлын илрэл юм" хэмээсэн байна. ]]> gerelchuluun Mon, 20 Apr 2026 20:26:53 +0800 Б.Ган-Очир: Хөгжлийн үндсэн зарчим бол ердөө уламжлалаа шинэчлэх юм https://inet.mn/index.php?newsid=6252 https://inet.mn/index.php?newsid=6252 -АН байгуулагдсаны 36 жилийн ойн өдөр тантай уулзаж байна. Та хэдэн онд энэ намын гишүүн болж байв. Тэр цаг үеэс яриагаа эхэлье?
-Би 2006 онд анх Ардчилсан намд элссэн. Яг улс төрийн идэвхтэй үйл ажиллагаанд оролцож эхэлсэн нь гэвэл 2010 он юм. Тухайн үед Монгол Улсын Тэргүүн шадар сайд, АН-ын дарга Н.Алтанхуяг намайг зөвлөхөөрөө ажиллах санал тавьж, би ажилласан.  Түүнээс хойш өнөөдрийг хүртэл намын болон улс төрийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцож байна.
-Улс төрийн намын гишүүн болж, намын үйл ажиллагаанд идэвхтэй байх гол шалтгаан нөхцөл нь юу болж байв.  Мэдээж хамтран ажиллах санал ирсэн нь нөлөөлсөн байх.  Хувь хүн, үзэл бодлын хувьд?
-Хамгийн нэгдүгээрт, гэр бүлийн минь хүмүүжил нөлөөлсөн.  Миний өвөг дээдэс 1930-аад оны хэлмэгдүүлэлтэд өртөж явсан хүмүүс. Зөвхөн манай аавын тал ч биш, Өвөрхангай аймгийн Уянга, Хайрхан, Баруунбаян-Улаан зэрэг сум, мөн Архангай аймгийн Тариат сумын олон хүн энэ хэлмэгдүүлэлтэд өртсөн байдаг. Энэ гашуун түүх манай гэр бүлийн үнэт зүйл, үзэл бодолд гүн нөлөө үзүүлсэн.  Аав минь хэдийгээр ЗХУ-ын үед Украинд цахилгааны инженер мэргэжил эзэмшсэн ч үзэл бодлын хувьд эрх чөлөө, ардчиллыг эрхэмлэдэг, дэмждэг хүн байлаа.
Энэ нь надад маш хүчтэй нөлөөлсөн.  Тэгэхээр улс төрийн үзлийн маань эхний суурь бол яах аргагүй миний гэр бүлийн хүмүүжил. Хоёр дахь нь оюутан цаг үе минь юм.  Би МУИС-д сурч байхдаа либертари буюу чөлөөт зах зээлийн үзэл санаатай илүү ойртож, энэ чиглэлээр өөрийгөө хөгжүүлсэн. Тухайн үед “Капитал” нэртэй цуврал нэвтрүүлэг хийж, хувийн өмч, чөлөөт худалдаа, үйлдвэрлэл, үнэ, өрсөлдөөн зэрэг ойлголтуудыг судалж, олон нийтэд хүргэж байсан. Энэ бүхэн надад чөлөөт эдийн засаг, хувь хүний эрх чөлөөний үнэ цэнийг илүү гүн ойлгуулсан. Тэгэхээр би өөрийгөө хоёр өөр суурьтайгаар төлөвшсөн хүн гэж хэлнэ. Нэг талаасаа гэр бүлийн уламжлал, үндэсний, консерватив үнэт зүйлс.  Нөгөө талаасаа хувь хүний эрх чөлөө, либерал үзэл санаа. Миний хувьд эдгээр хоёр чиг хандлага огт зөрчилдөхгүй, харин ч нэг цэг дээр огтлолцдог. Тэр нь ардчиллын үнэт зүйл юм. Харин МАН-ыг би өнөөдрийг хүртэл түүхэн угшил, үзэл баримтлалынхаа хувьд коммунист шинж чанараа бүрэн орхиогүй нам гэж хардаг.
 -Уламжлал ба либерал үзлийг хослуулж явдаг, чиг баримжаагаа болгодог хүмүүс тийм ч олон биш болов уу, ялангуяа улс төрд. Өнгөрсөн хугацаанд улс төрийн намын үйл ажиллагаанд оролцохдоо ямар зарчим баримталж ирэв?
-Хөгжлийн үндсэн зарчим бол ердөө уламжлалаа шинэчлэх юм. Улаанбаатар хот ч гэсэн монгол ахуй, соёлын онцлогийг шингээсэн атлаа орчин үеийн хот  болон хөгжих шаардлагатай. Монголын баялаг, нөөц боломжийг ч энэ зарчмаар хөгжүүлэх ёстой. Жишээлбэл, монголчуудын уламжлалт ухаан, амьдралын философи нь дэлхийн хэмжээнд стратегийн ач холбогдолтой мэдлэг болж, хөгжих бүрэн боломжтой. Учир нь бид түүхийн хувьд асар их өвтэй үндэстэн. Чингис хааны байгуулсан Их гүрэн нь хүн төрөлхтний түүхэнд шинэ эрин үеийг авчирсан.  Чингис хаан бол Цезарь, Наполеон зэрэг дэлхийн түүхэн удирдагчидтай зүйрлэхүйц хэмжээний нөлөө бүхий үнэт өв юм.  Ийм учраас би Оксфордын их сургуульд Чингис хааны үзэл санааг орчин үеийн судалгааны арга зүйгээр шинээр тайлбарлах судалгаа хийж байгаа. Зорилго нь уламжлалт сэтгэлгээг орчин үеийн мэдлэг, технологитой уялдуулан, ирээдүйд хэрэгжих боломжтой хэлбэрт оруулах явдал юм. 
Тэгэхээр миний хувьд уламжлал ба шинэчлэл гэдэг хоёр тусдаа зүйл биш, харин нэг цогц ойлголт. Улс орны хөгжил гэдэг нь өнгөрснөө үгүйсгэх биш, харин түүнийгээ шинэ түвшинд гаргаж ирэх үйл явц гэж боддог. Залуу үе нь ахмадаа хүндэлж, өв соёлоо дээдэлж, тэр мэдлэгийг дэлхийд хамгийн үнэ цэнтэйд тооцон итгэж үнэмших хэрэгтэй. Харин тэрхүү уламжлалт мэдлэгээ орчин үеийн технологиор баяжуулж, илүү хүртээмжтэй, үр ашигтай, өрсөлдөх чадвартай болгох нь жинхэнэ хөгжил шүү дээ. Тэгэхээр ерөөсөө л хөгжлийн үндсэн зарчим бол уламжлалаа шинэчлэх юм. 
-Нэг жил орчмын өмнө тантай ярилцаж байхад улс төрийн нөхцөл байдал хүнд байгаа цаг үед албан тушаал “хөөх” сонирхолгүй гэж байсан. Энэ удаа Нийслэлийн Ардчилсан намын даргаар эргэн ирж байна. Ер нь цаг нь болсон гэж үзэв үү?
-Би анхнаасаа Хамтарсан Засгийн газарт орохыг эсэргүүцэж байсан. Сөрөг хүчний байр суурь дээр байх нь зөв гэж үзэж ирсэн. Тухайн үед надад тодорхой албан тушаалын санал ч ирж байсан. Гэхдээ би өөрийн байр сууриа тодорхой илэрхийлсээр ирсэн. Би өлсөж үхэхгүй ээ, зарчмаа худалдахгүй гэж хэлээд татгалзсан. Ер нь хүчний дуу хоолойгоо хадгалах нь илүү чухал шүү дээ. Саяхан манай нам Улс төрийн намын тухай хуулийн дагуу намын шинэчлэлийн хүрээнд дотоод сонгуулиа явуулсан. Энэ өөрөө том өөрчлөлт. Учир нь улс төрийн нам гэдэг дотоод ардчилалтай байх ёстой. АН дотор өрсөлдөөн, маргаан, хэлэлцүүлэг өрнөдөг нь сул тал биш, харин давуу тал юм. Би нийслэлийн намын даргад нэр дэвших шийдвэрийг гэнэт гаргаагүй. Өнгөрсөн хоёрдугаар сарын 6-аас эхлэн нэр дэвшихээ ил тод зарлаж, бэлтгэлээ хангаж эхэлсэн.  Ер нь бол нэр дэвшигчдийн хувьд өрсөлдөөн болно гэж тооцоолж, мэтгэлцээн, илтгэл, намын анхан шатны байгууллагууд дээрх уулзалт гээд бүх талын бэлтгэлээ хангаад байлаа.  Оксфордын их сургуульд байх хугацаандаа ч системтэй бэлтгэсэн гэж хэлж болно.  Гэвч Нийслэлийн АН-ын сонгуулийн явцад өрсөлдөгч гарч ирээгүй. Бүртгэлийн  хугацаа дуусахад “Та шаардлага хангасан, өрсөлдөгчгүй нэр дэвшигч боллоо” гэдгийг мэдэгдсэн.  Уг нь би өрсөлдөөнтэй сонгууль болно гэж хүлээж байсан шүү.
Ер нь өнөөдрийн Монголд тогтвортой ганц зүйл байна.  Тэр нь авлига, харин тогтворгүй нэг зүйл байгаа нь иргэдийн ахуй амьжиргаа байна. Энэ бол нуух аргагүй бодит үнэн. Ийм нөхцөлд сөрөг хүчний хувьд бодит байр суурь илэрхийлж, цаашлаад улс орныг зөв чиглэлд аваачих нь бидний үүрэг гэж харж байна.  АН энэ үүргийг гүйцэтгэж чадна.  Шалтгаан нь улс төрийн нам гэдэг хийсвэрээр бий болдоггүй, харин нийгмийн тодорхой хэрэгцээ, түүхэн нөхцөлөөс урган гардаг шүү дээ. Тухайлбал, МАН хувьсгалын үр дүнд бий болсон бол АН дэлхий дахины өөрчлөлтийн нөлөөгөөр, тухайлбал, Берлиний хана нуралт, Зүүн Европын шинэчлэлийн давлагааны үед Монголд үүсэж хөгжсөн.
Өнөөдөр дэлхий ертөнц улам бүр нэгдмэл болж, улс орнууд технологи, эдийн засаг, соёлын хувьд харилцан хамааралтай болж байна.  Нэг улсад бий болсон дэвшил нөгөөд нь шууд нөлөөлдөг болсон энэ цаг үед улс төрийн бодлого ч мөн адил дэлхийн чиг хандлагатай уялдах шаардлагатай. Тиймээс уламжлалаа шинэчлэх зарчим нь зөвхөн хувь хүний үзэл санаа биш, намын бодлогын түвшинд хэрэгжих боломжтой.
-Нийслэлийн АН-ын дарга үзэл баримтлал, бодлого, гарц шийдлээрээ эрх баригч намын нийслэлийн удирдлагатай өрсөлдөж таарна. Одоогийн Хотын дарга Х.Нямбаатарын баримталж буй бодлогыг та хэрхэн үнэлж байна вэ?
-Х.Нямбаатар гэдэг хүнд бодлого байхгүй. Х.Нямбаатартаа байгаа юм биш. Улаанбаатар хотын хөгжлийн өнөөгийн дүр зургийг харахад газрын наймаа давамгайлсан, богино хугацааны ашиг сонирхолд тулгуурласан шийдвэрүүд зонхилж байна. Хот төлөвлөлтийн алдаанаас үүдэж барилгажилт хэт төвлөрсөн.
Хэт өндөр орон сууцуудыг олноор нь зөвшөөрсөөр байгаа нь дэд бүтцийн ачааллыг эрс нэмэгдүүлж, дулаан, зам, инженерийн шугам сүлжээний хүчин чадал хүрэхгүй байна. Үүний улмаас жил бүр засвар, өргөтгөл хийхээс өөр аргагүй нөхцөл үүсч, хотын хөгжлийг урьдчилан төлөвлөхөөс илүүтэй араас нь нөхөж явж байна. Түгжрэлийн асуудлыг зөвхөн зам, автомашины хүрээнд ойлгох нь өрөөсгөл. Энэ бол хот төлөвлөлт, хүн амын нягтаршил, орон сууцны бодлоготой шууд холбоотой цогц асуудал. Хэт төвлөрсөн барилгажилт нь явган хүний орон зайг хумьж, иргэдийн амьдрах орчны чанарыг дордуулж байна. Бид ийм их газар нутагтай байж заавал нэг цэгт хэт төвлөрөх шаардлагагүй. Харин ч хотыг тэлж, дагуул хотуудыг хөгжүүлэн, дэд бүтцийг уялдуулан зохион байгуулах нь илүү зөв гарц юм. Эрчим хүч, үйлдвэрлэлийг нөөцдөө ойр байршуулж, хотын ачааллыг тэнцвэртэй хуваарилах бүрэн боломж бий. Өнөөдрийн нөхцөлд хотын иргэдийн хамгийн том асуудал бол стресс болсон. Түгжрэл, агаарын бохирдол, төлөвлөлтгүй барилгажилт нь амьдралын чанарт шууд нөлөөлж байна. Тиймээс хотын бодлого гэдэг нь зөвхөн барилга барих, зам тавих асуудал биш, харин хүний амьдрах орчныг бүхэлд нь шийдэх ёстой цогц бодлого байх учиртай. Би нийслэлийн хөгжлийг илүү задгай, ухаалаг төлөвлөлттэй, хүний амьдрах орчинд ээлтэй хэлбэрт шилжүүлэх шаардлагатай гэж үзэж байна. Энэ нь бодлогын өрсөлдөөний гол ялгаа байх ёстой.
- Сүүлийн үед Туул гол дагуух хурдны замын асуудал олны анхаарлын төвд байна. Та төслийг хэр судалсан бэ, ямар байр суурьтай байгаа  вэ?
- Өнөөдөр нийслэлийн иргэд энэ асуудал дээр хоёр талд хуваагдсан мэт харагдаж байна. Нэг хэсэг нь хурдны замыг дэмжиж байгаа бол нөгөө хэсэг нь эсэргүүцэж байна. Гэхдээ үнэндээ иргэд өөрсдөө талцаад байгаа гэхээс илүүтэй, бодлогын зөрчлөөс болж ийм нөхцөл байдал үүссэн гэж харж байна.Улаанбаатар хотын хувьд энэ асуудал шинэ зүйл биш. 2012–2016 оны үед хурдны замын хоёр өөр концепц яригдаж байсан.
Нэгдүгээрт, хотын баруун, зүүн хэсэгт логистикийн том төвүүд байгуулж, аймаг орон нутгаас ирж буй бараа бүтээгдэхүүнийг тэнд төвлөрүүлэн, хот дундуур дамжин өнгөрөх ачааллыг бууруулах шийдэл байсан. Хурдны зам нь энэ хоёр төвийг холбох, транзит хөдөлгөөнийг зохицуулах зорилготой байв.
Хоёрдугаарт, төмөр зам дагасан хурдны коридор байгуулах, цаашлаад Богд уулыг тойрсон дэд бүтцийн шийдлүүдийг судалж байсан. Эдгээр нь хотын төвийн ачааллыг бууруулах, урт хугацааны төлөвлөлтөд чиглэсэн бодлогууд байлаа.
Харин өнөөдрийн яригдаж буй Туулын хурдны замын төсөл нь анхны зорилгоосоо хазайж, түгжрэлийг шийдэх нэрийн дор өөр агуулгатай болсон мэт харагдаж байна. Үнэндээ түгжрэлийн асуудал бол зөвхөн нэг замаар шийдэгдэхгүй, хот төлөвлөлт, хүн амын тархалт, эдийн засгийн урсгалтай холбоотой цогц асуудал юм. Мөн энэ төслийг тойрсон маргаан улс төрийн шинжтэй болж, дотоод зөрчлөөс ч үүдэлтэй байж болзошгүй. Өмнө нь батлагдсан бодлого, төсвийн хүрээнд хэрэгжих ёстой зүйлс зөрчилдөж эхэлж байгаа нь асуудлыг улам хүндрүүлж байна.
Ер нь хотын хөгжлийн гарц шийдлийн хувьд миний баримталдаг үндсэн зарчим маш энгийн. Нэгдүгээрт, чаддаг хүнээр нь чаддаг ажлыг хийлгэх ёстой. Хот төлөвлөлт бол өндөр мэргэжлийн салбар. Тиймээс улс төрийн томилгоогоор бус, мэргэжлийн баг бүрдүүлж ажиллах шаардлагатай. Хоёрдугаарт, үндэсний компаниудыг бодлогоор дэмжих хэрэгтэй. Томоохон бүтээн байгуулалтад дотоодын аж ахуйн нэгжүүд оролцох боломжийг бүрдүүлэх нь эдийн засгийн үр өгөөжийг дотооддоо үлдээх чухал нөхцөл болдог. Дэлхийн олон улс, тухайлбал БНСУ өөрсдийн дотоод нөөц бололцоонд тулгуурлан томоохон дэд бүтцийн төслүүдээ амжилттай хэрэгжүүлсэн туршлагатай. Гуравдугаарт, хот төлөвлөлтийг олон улсын түвшинд, мэргэжлийн өндөр стандарттай хийх шаардлагатай. Үүний тулд гадаадын туршлагатай мэргэжилтнүүдтэй хамтран ажиллах, ялангуяа энэ чиглэлээр тэргүүлэгч улс орнуудын туршлагыг нэвтрүүлэх нь зүйтэй. Эцэст нь хэлэхэд, өнөөдрийн нөхцөл байдалд тулгамдаж буй гол асуудал нь бодлогын алдаа, хэрэгжилтийн сул талтай холбоотой. Иргэдийн хувьд шударга, ил тод, мэргэжлийн шийдвэрийг л хүсэж байна. Үүнд улс төрийн нам, сөрөг хүчний хувьд бодит дуу хоолой болж, зөв шийдлийг шаардах нь хамгийн чухал үүрэг гэж үзэж байна.
-Ардчилсан нам дотооддоо фракц ихтэй, эв нэгдэлгүй мэт харагддаг.  Та нийслэлийн намыг  удирдахдаа эв нэгдлийг хэрхэн хангаж ажиллах вэ?
-Эв нэгдлийг хангахын тулд хамгийн чухал зарчим бол даргын дүрд орохгүй байх. Өөрөөр хэлбэл, би захиран тушаах биш, харин зохицуулах үүрэгтэй хүн байх ёстой гэж харж байна. Намайг их хурлаар батламжилсны дараа би өрөөнийхөө үүдэнд “Нийслэлийн намын зохицуулагч” гэсэн хаяг хадна гэсэн бодолтой байна. Энэ нь Монголын ардчилсан хөдөлгөөний зохицуулагч Санжаасүрэнгийн Зориг ардчиллыг бүтээхдээ зохицуулагч гэх нэршилтэй ажиллаж байсантай адил зарчим юм. Би эрх мэдлийг төвлөрүүлэх биш, харин талуудыг тэнцвэртэйгээр нэгтгэж ажиллана.  Хэрэв хоёр тал 50:50 хувийн харьцаатай, харилцан хүндлэлтэйгээр ажиллавал үр дүнд хүрнэ. Харин нэг тал нь давамгайлж, нөгөө талыг шахах тусам  зөрчил нэмэгддэг. Тиймээс намын дотоод харилцаанд мөнгө, албан тушаалын, нөлөөллөөс үл хамааран бүх гишүүдийг ижил тэгш харж, харилцах нь чухал. Жирийн гишүүн ч бай, туршлагатай лидер ч бай ялгаагүй нэг зарчмаар хандах ёстой.
-Ер нь АН-д одоо өрнөж байгаа үйл явцыг та хэрхэн харж байна вэ. Намын шинэчлэл байж чадах уу?
 -Намын гишүүд одоогийн энэ үйл явцыг маш их хүлээж байсан. 2016 оны сонгуулийн ялагдлаас хойш дотоод сонгууль явагдаагүй, бараг 10 жилийн дараа дахин зохион байгуулагдаж байна. Энэ хугацаанд ҮБХ-ны гишүүд орон нутагтаа ажиллаагүй. Ер нь нэг байр суурин дээр удаан хугацаанд байж ирлээ. Харин О.Цогтгэрэл дарга намын даргаар сонгогдсоноор тодорхой өөрчлөлт гарч эхэлсэн. Тухайлбал, нийслэлийн намын хорооны 225 гишүүний 72 хувь нь шинэ залуу хүмүүс байна. Энэ нь намд шинэ уур амьсгал, шинэ өнгө төрх авчирч байгаа. Шинэ баг бүрдэж, тэдэнтэй хамт урам зоригтой ажиллах нь улс төрийн амжилтын үндэс юм. Улс төр өөрөө хобби, сэтгэл зүтгэл дээр тулгуурладаг салбар. Багийн ажиллагаа сайн байвал үр дүн гардаг. Харин эсрэгээрээ дотоод зөрчил, бугшсан байдал давамгайлах үед хор хов, мөнгөний нөлөө орж ирж, ажил урагшлахгүй болох эрсдэлтэй. Манай намын хувьд тодорхой хугацаанд ийм бугшсан байдалтай байлаа. Бүр тодруулбал, дотоод зохион байгуулалтад гаднын нөлөө орж ирсэн. Үүнээс улбаалан нам өөрийн бие даасан байдал, эрх чөлөөгөө бүрэн хэрэгжүүлж чадаагүй нөхцөл байдал үүслээ. Тиймээс иргэдийн итгэлийг эргүүлэн авахын тулд эхлээд нам өөрөө цэвэршиж, шинэчлэгдэх шаардлагатай. Энэ шинэчлэлийн эхлэл тавигдаж байгаа нь эерэг үзэгдэл гэж харж байна.
-Намын дарга О.Цогтгэрэлийг бүлгийн даргаас нь огцруулах асуудал яригдаж байгаа гэж ойлгосон. Энэ асуудалд та байр сууриа илэрхийлэхгүй юу?
-Намын дарга болон бүлгийн даргын байр суурийг салгах нь зөв шийдэл биш.  Дэлхийн олон орны жишээн дээр намын дарга нь парламент дахь бүлгээрээ дамжуулж сөрөг хүчний үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлдэг. Өөрөөр хэлбэл, намын бодлого, байр суурь парламентын гишүүдийн үйл ажиллагаагаар илэрч, тэдгээр нь намын “нүүр царай” болдог. Жишээлбэл, парламентын мэтгэлцээн, ерөнхий сайдын асуулт хариултын цаг зэрэг нь тухайн намын чадавх, соёл, бодлогын илэрхийлэл болдог. Энэ утгаараа намын дарга болон бүлгийн дарга нь  хамтдаа уялдаа холбоотой ажиллах нь сөрөг хүчнийг илүү хүчтэй, үр нөлөөтэй болгоно. Зарим улс оронд бүр парламент дотроосоо намын даргаа сонгодог жишиг ч бий. Энэ нь намын үйл ажиллагаа парламентад төвлөрч, бодлого нь гишүүдээрээ дамжин хэрэгждэгтэй холбоотой.
Манай улсад намын дотоод бүтэц, сандал суудал, эрх мэдлийг хуваарилахдаа илүү “бялуу” хуваах хандлага давамгайлж ирсэн тал бий. Үүнийг өөрчилж, бодлого, зарчимд суурилсан шинэ хандлага руу шилжих шаардлагатай. Ерөнхийдөө энэ шинэчлэлийн үе шат бол намын хувьд том боломж. Шинэ хүмүүс, шинэ уур амьсгалтайгаар илүү нэгдмэл, зарчимч байдлаар ажиллаж чадвал нам иргэдийн итгэлийг эргүүлэн авах үндэс бүрдэнэ. 
-Та ажлаа аваад удаагүй байна.  Ер нь багаа хэрхэн бүрдүүлж ажиллах вэ?
-Багаа илүү нээлттэй байдлаар бүрдүүлж байна. Тухайлбал, Хэрэг эрхлэх газрын даргын суудал буюу манай намын хамгийн чухал албан тушаалын томилгоог бид нээлттэй, сонгон шалгаруулалтын зарчмаар шийднэ.  Зөвхөн намын гишүүдээр хязгаарлахгүйгээр, сайхан хотод ажиллаж, амьдрахыг хүсэж байгаа иргэдэд энэ албан тушаал нээлттэй. Сонирхсон хүмүүс Нийслэлийн намын хороонд анкетаа ирүүлж, нээлттэй сонгон шалгаруулалтад оролцох боломжтой. Бид энэ үйл явцыг ил тод, өрсөлдөөнтэй байдлаар зохион байгуулна.
Хувь хүнийхээ хувьд би тодорхой нэг чиг баримжаа, судалгаанд суурилсан хандлагыг чухалчилж байгаа. Тэгэхээр энэ сонгон шалгаруулалтад оролцох хүмүүс маань Ли Куан Югийн Сингапурыг хөгжүүлсэн бодлогыг уншиж, зарчмуудыг судалж, ойлгоосой гэж хүсч байна. Ядаж тухайн чиглэлээр уншиж, тодорхой ойлголттой байх нь энэ албан тушаалд ажиллахад чухал суурь болно. Учир нь хотыг амжилттай хөгжүүлсэн олон улсын туршлагаас суралцах, тэдний бодлого, менежментийн зарчмыг ойлгох нь бидэнд “зөв загвар”, “модель” бий болгоход тусална. Ялангуяа Сингапур шиг хот улс хэрхэн дэлхийн түвшний төв болж хөгжсөнийг судлах нь манай нөхцөлд ихээхэн ач холбогдолтой.
Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин
2026 ОНЫ ДӨРӨВДҮГЭЭР САРЫН 8. ЛХАГВА ГАРАГ. № 66 (7808)]]> gerelchuluun Fri, 10 Apr 2026 12:16:56 +0800