Ярилцлага - iNET.mn Фото мэдээллийн портал

Б.Алтангэрэл: Зэс хайлуулах үйлдвэр 30 сарын дараа ашиглалтад орж, катодын цэвэр зэс үйлдвэрлэнэ

gerelchuluun — Thu, 28 May 2026 11:11:23 +0800

рдэнэтийн Үйлдвэр технологийн паркийн төслийн нэгжийн дарга Б.Алтангэрэл сэтгүүлчдийн асуултад хариулж, зэс хайлуулах үйлдвэрийн явц, хүлээгдэж буй үр дүнг танилцуулав.

Эрдэнэт үйлдвэрийг түшиглэн зэс хайлуулах, Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэрийг түшиглэн ган боловсруулах үйлдвэрийг барихаар бэлтгэл ажил эхлээд байна.

-Зэс хайлуулах үйлдвэрийг хэдэн жилийн хугацаанд барьж дуусгах вэ?
-Техник эдийн засгийн үндэслэлээр манай орны цаг уурын нөхцөлд тохируулан тооцвол барилга угсралтын ажил 30-32 сар үргэлжлэхээр байна.

-Төслийн гүйцэтгэгчээр дотоодын (Монгол) компаниуд оролцох уу?
-Мэдээж оролцоно. Тодорхой ажлуудад дотоодын компаниудыг туслан гүйцэтгэгчээр ажиллуулахаар төлөвлөсөн.

-Үйлдвэр ашиглалтад орвол хэдэн ажлын байр шинээр бий болох вэ?
-Урьдчилсан тооцооллоор үйлдвэр ашиглалтад орж, бүрэн хүчин чадлаараа ажиллаж эхэлснээр 4000- 5000 орчим ажлын байр шинээр бий болох боломжтой.

-Одоо төслийн шатанд хэдэн хүн ажиллаж байна вэ?
-Бэлтгэл шатандаа явж байна. Үүнд "Эрдэнэт үйлдвэр" ТӨҮГ-ын Үйлдвэрлэл, технологийн парк төслийн нэгж голчлон ажиллаж, бүтээн байгуулалтын зураг төслийн ажил эхлэх үед ажиллах хүч улам нэмэгдэнэ.
Үйлдвэрээс бүтээгдэхүүн тээвэрлэх төмөр замыг барьж дуусгажээ.

-Эрчим хүчээ хэрхэн шийдэх вэ, жижиг хэмжээний шинэ эх үүсвэр барих уу?
-Үйлдвэр технологийн паркийн хүрээнд бие даасан цахилгаан станц барихгүй. Дамжуулах, түгээх үүрэгтэй дэд станц барина. Цахилгаан хангамжийг "Эрдэнэт үйлдвэр"-ийн эрчим хүчний хэрэглээтэй уялдуулан шийднэ, урьдчилсан тооцоогоор 120 мегаваттын чадалтай байхаар төлөвлөсөн.

-Үйлдвэр ашиглалтад орсноор зэсийн баяжмалын экспорт үргэлжлэх үү?
-Зэсийн баяжмалаа түүхийгээр нь уул уурхайн биржээр дамжуулан экспортолж байна. Үйлдвэр баригдсанаар баяжмалыг шууд гаргахаа больж, дотооддоо боловсруулан нэмүү өртөг шингэсэн цэвэр катодын зэс үйлдвэрлэнэ. Катодын зэсийг паркт үйл ажиллагаа явуулахаар сонирхлоо илэрхийлсэн компаниудад зах зээлийн үнээр борлуулах юм. Үүний тулд "Эрдэнэт үйлдвэр" 1,217 га газрыг төлөвлөн бүтээн байгуулалтыг хийж гүйцэтгэнэ.

-Тендерт шалгарсан, хятадын компани үйлдвэрийг бариад л буцах уу? Хөрөнгө оруулалтын хувь эзэмшил ямар байх вэ?
-Үгүй, шууд буцахгүй. Сонгон шалгаруулалтын гол зорилго нь үйлдвэрийг барьж дууссаны дараа хамтран эрсдэлээ үүрч, ашиглалтын явцад үүсэх эвдрэл, гэмтэл, засвар үйлчилгээг хамтран хариуцах зарчимтай.
Хамтрагч тал үйлдвэрийн тодорхой хэмжээний хувийг эзэмшинэ. Монгол Улсын Гадаадын хөрөнгө оруулалтын хуулийн дагуу гадаадын талын эзэмшил 49%-иас дээш гарвал гадаадын хөрөнгө оруулалттай компаниар бүртгэж, холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу зохицуулана.

-Урьдчилсан тооцооллоор төслийн нийт өртөг, хөрөнгө оруулалтын дүн хэд байгаа вэ?
-Батлагдсан техник эдийн засгийн үндэслэлээр төслийн нийт өртөг 772 сая ам.доллар байна.Үүнээс шууд хөрөнгө оруулалт нь 580 сая ам.доллар.Үлдсэн зөрүү мөнгө нь үйлдвэрийн эхний саруудын үйл ажиллагааг жигдрүүлэх ажлын капитал, барилгын ажлын үеийн зээлийн хүү зэрэг бусад зардал юм.

-Зэс хайлуулах үйлдвэр байгаль орчинд ээлтэй байж чадах уу?
-Уул уурхай, хүнд үйлдвэрлэлийн салбарт байгаль орчинд огт нөлөөлөхгүй буюу "бүрэн ээлтэй" байна гэж үгүй. Харин орчин үеийн техник, технологийн шийдлээр байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөг хамгийн бага түвшинд байлгаж чадна.

-Үйлдвэрээс гарах утаа, хог хаягдлын хэмжээ стандарт шаардлагад нийцэх үү?
-Стандартын дагуу авч үзвэл, манай үйлдвэрийн яндангаас гарах хийн дэх хүхрийн давхар исэл (SO2)-ийн агуулга нь одоогийндулааны цахилгаан станцуудаас гарч буй хүхэрлэг хийн хэмжээнээс хамаагүй бага байна.

-Мэдээлэл өгсөнд баярлалаа.

М.Даваасүрэн: Дилав хутагт, Оуэн Латтимор нарын нөхөрлөл, үйл хэрэг хэмжээлшгүй их өв үлдээсэн

gerelchuluun — Fri, 22 May 2026 18:13:28 +0800

“Хутагт Латтимор хоёр: Тив дамнасан өв” төслийн хүрээнд энэ сард хэд хэдэн ажлыг зохион байгуулна. Тиймээс та өөрсдийн хэрэгжүүлж буй төсөл, түүний зорилго, ач холбогдол, тэр хүрээнд зохиох ажлынхаа талаар манай уншигчдад товч танилцуулах уу?
-Америкийн Монгол судлалын төв, Дилав хутагт сангийн санаачилгаар“Хутагт Латтимор хоёр: Тив дамнасан өв” төслийг хоёр орны их, дээд сургууль, эрдэм шинжилгээ, судалгаа, мэдээллийн байгууллагуудтай хамтран 2025-2026 онд хэрэгжүүлж байна. Судалгаа шинжилгээ, танин мэдэхүйн тус цогц төсөл нь төр, шашны нэрт зүтгэлтэн Дилав хутагт Б.Жамсранжав, Америкийн нэрт монгол судлаач эрдэмтэн Оуэн Латтимор нарын нөхөрлөл, амьдрал, үйл хэрэг, өвөөр дамжуулан Монгол Улс, АНУ-ын хоорондох төр шашин, боловсрол, соёлын харилцааг тодруулах, түүхэн ач холбогдлыг олон нийтэд сурталчлан таниулах, энэ төрлийн судалгааны ажлыг гүнзгийрүүлэхэд чиглэж буй юм.

Энэ жил АНУ тусгаар тогтнолоо зарласны 250 жилийн ой тохиож байна. Ирэх онд Монгол Улс, АНУ-ын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 40 жилийн ой болно. Манай төслийн хувьд эдгээр түүхэн ойд зориулж энэ хоёр их хүмүүний амьдрал, үйл хэргийг сурталчилсан эрдэм шинжилгээний хурал, олон улсын үзэсгэлэн, Завхан аймгийн иргэд, олон нийтэд чиглэсэн боловсрол, соёлын хөтөлбөрийг зохион байгуулахын зэрэгцээ эрдэм шинжилгээ, судалгааны бүтээлүүд хэвлэн, олон нийтийн хүртээл болгож байна.

Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал, үзэсгэлэнгийн нээлт энэ сарын 12-13-нд Улаанбаатар хотноо болох юм. Хуралд дотоодын эрдэмтдээс гадна АНУ, Их Британи, Японоос эрдэмтэн судлаачид, Латиморын гэр бүл, Дилав хутагтын төрсөн нутаг болох Завхан аймгийнхан оролцож, архивын баримт материал, түүхэн хэрэг явдалд тулгуурласан шинэ соргог сэдвээр илтгэл хэлэлцүүлнэ.

-Эрдэм шинжилгээний хуралд хэдэн орны илтгэгч оролцох вэ. Тэдний судалгааны онцлог, чиглэлээс товч танилцуулна уу?
-Манай талаас Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд, түүхийн ухааны доктор Р.Болд, академич Ц.Батбаяр, Төрийн соёрхолт, түүхч О.Батсайхан нарын эрдэмтэн судлаач оролцоно. Мөн АНУ-ын талаас Пенсильванийн их сургуулийн профессор Кристофер Этвүүд, Конгрессын номын сангийн мэргэжилтэн, хэл шинжлэлийн ухааны доктор М.Саруул-Эрдэнэ, Харвардын их сургуулийн доктор Д.Дотно, Оуэн Латтиморын ач охин Анн Латтимор Прайс, Япон Улс талаас Обирин их сургуулийн профессор Тоба Байгаль тэргүүтэй эрдэмтэн судлаач оролцож, Их Британи талаас Кембрижийн их сургуулийн профессор Каролайн Хамфри, бие даасан судлаач Сью Бёрн нар видео илтгэл хэлэлцүүлэх юм.

Тухайлбал, “Эзэнт гүрний нэвтэрхий толь”-ийг бичсэн Пенсильванийн их сургуулийн топ профессор, нэрт монгол судлаач Кристофер Этвүүд багш байна. Сүүлд энэ хүн “Монголын нууц товчоо”-г англи хэл рүү орчуулж, Пингвин хэвлэлийн газраас гаргасан шүү дээ. Этвүүд багш Дилав хутагт, Оуэн Латтимор нарын 1949–1952 онд Жонс Хопкинсийн их сургуульд хамтран ажиллаж байх үе, Хангины Гомбожав, Өргөнгөө Онон нар хамтдаа Латтиморын олон жилийн турш бий болгохоор зорьж ирсэн “Монгол санаачилга” төслийн бүрэлдэхүүн болсон тухай сонирхолтой илтгэл тавина. Түүнээс гадна Оуэн Латтимор гуайн гарын шавь, профессор Каролайн Хамфри гуай багшийнхаа тухай, түүний Монголтой хэрхэн холбогдсон түүх, сургалтдаа ямар арга барил ашигладаг байсан тухай илтгэлээрээ оролцоно. Манай хурал доктор Р.Болдын Дилова хутагт түүний “Их тоглолт” илтгэлээр энэ сарын 12-ны 14:00 цагт Монголын үндэсний музейд эхэлнэ.

Дилав хутагт Б.Жамсранжавд Дундад иргэн улсад сууж байсан АНУ-ын Элчин Нэлсон Т.Жонсон, АНУ-ын монголч эрдэмтэн Оуэн Латтимор, Гэндэн Сойвон нарын хамт. Бээжин хот. 1930-аад он

-Олон улсын хурлын үеэр болох үзэсгэлэнгийнхээ талаар мөн дэлгэрүүлж ярих уу. Энэ нь танай үйл ажиллагааны хоёр дахь том ажил болох нь гэж ойлголоо?
-Архивын баримт, захидал, эх үзмэрүүдийн дээжийг дэлгэсэн тус үзэсгэлэн энэ сарын 12-ны өдрөөс ирэх сарын 12-ныг хүртэл Монголын үндэсний музейд гарна. Тус үзэсгэлэнд миний түрүүнд дурдсан Оуэн Латтиморын гэр бүлээс хандивласан гэрэл зургууд, Монгол Улсын Үндэсний номын сан, Монголын Үндэсний музейд хадгалагдаж буй Дилав хутагтын төрсөн нутаг, үүх түүхтэй холбогдох нутгийн зураг, гар бичмэл өв, эд өлгийн зүйлс, Үндэсний Архивын Ерөнхий газар, Тагнуулын Ерөнхий Газрын тусгай архив дахь баримтын дээжис, Завхан аймгийн музейн сан хөмрөгөөс хутагтын эдэлж хэрэглэж байсан эд өлгийн зүйлсийг дэлгэх юм.

Мөн АНУ-ын Конгрессын номын Сан, Харвардын их сургууль, Иелийн их сургууль, Жонс Хопкинсын их сургууль, Пенсильванийн их сургуулийн сан хөмрөгт буй хоёр эрдэмтний намтар түүхтэй холбоотой захидал, гэрэл зураг, архивын чухаг баримтыг албан ёсны эрхтэйгээр хуулбарлан дэлгэнэ.

Энэ хэсэгт гэрэл зургийн Гамма агентлаг, СГЗ С.Цацралт ах ажиллаж буй. Түүнчлэн Дилав хутагт судлаач, Хэл шинжлэлийн ухааны доктор М.Саруул-Эрдэнийн хутагттай холбогдох хувийн цуглуулгаас мөн дэлгэнэ. Үзэсгэлэнгийн дэглэлт, кураторын ажил өргөн сэдвийг хамарч буй. Жишээ татахад, төслийн багийн төлөөлөл өнгөрсөн оны 10 дугаар сард Завхан аймагт, 11 дүгээр сард АНУ-д Нью Жерси мужид байрлах Дилав хутагтын тэргүүлж байсан Буддын хийдэд ажиллаж, аман түүх цуглуулж, эх материалуудыг судалж, сурвалжлан үзэсгэлэнгийнхээ концепцод оруулсан.

-Олон улсын хурлын хүрээнд мөн Завхан аймагт боловсрол, соёлын үйл ажиллагаа зохион байгуулахаар төлөвлөсөн байна билээ. Орон нутагт ямар ямар ажил өрнөх вэ?
-Хуралд оролцсон олон улсын эрдэмтэн судлаачид, төслийн оролцогч талуудын төлөөлөл Завхан аймагт энэ сарын 14-18-нд ажиллана. Энэ үеэр үзэсгэлэнгийн бичил хувилбарыг аймгийн музейд гаргаж, нутгийн зон олонд толилуулна. Олон нийтийн лекц, уулзалт хэлэлцүүлэг, хээрийн аялал, танин мэдэхүйн цогц үйл ажиллагаа зохион байгуулна. Тухайлбал, академич Ц.Батбаяр, профессор Кристофер Этвүүд, доктор М.Саруул-Эрдэнэ илтгэгч нар олон нийтэд зориулан лекц уншина.
Дилав хутагтОуэн Латтиморын хүү Дэвид Латтиморын хамт. Бээжин хот. 1933 он

Улаанбаатар болон Завханы үйл ажиллагааны өөр нэг онцгой зочин бол Оуэн Латтиморын ач охин Анн Латтимор Прайс. Энэ хүний манай төвд хандивласан ховор нандин гэрэл зургийн цуглуулгаас энэхүү төсөл эхэлснээс гадна энэ эрхэм бол Дилав хутагтын маань төрснөөс өөрцгүй хүү Дэвид Латтиморын дунд охин юм. Хутагт эрхэм нөхөр Оуэн Латтиморынхоо ганц хүү Дэвидийг адислаж, Батбилиг хэмээх монгол нэр хайрласан байдаг. Христийн шашны ёсоор бол загалмайлсан эцэг, хүү бололцож, хүү Батбилигтээ Хутагт маш их хайртай байсныг гэрчлэх уярам сайхан захидал олон бий. Дэвид ч мөн адил эцгийн ёсоор хайрлаж, амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд АНУ-д хамт аж төрж, асарч тойлсон байдаг.

-Америк дахь монгол судлалын асуудал энэ удаагийн уулзалт хурлын үеэр хөндөгдөх байх. Ярилцлагын далимд тус улс дахь монгол судлалын түүхэн хөгжлөөс дурдах нь зүй болов уу?
-Америк дахь монгол судлалын шавыг Оуэн Латтиморын санаачилгаар тавьсан гэж хэлж болно. Өөрөө монголч эрдэмтэн, өвөр ази судлаач байсны зэрэгцээ Дилав хутагтаас гадна Хангинын Гомбожав, Онон Өргөнгөө зэрэг нэрт эрдэмтдийг Америкт байр сууриа олоход нь үлэмж хувь нэмэр оруулсан.

Эрдэм судлалын ажлаа явуулахаас эхлээд монгол хэлний хөтөлбөр хүртэл боловсруулж, Америкийн тэргүүлэгч их сургуулиудын сургалтын хөтөлбөрт оруулсан байдаг. Тэр цагаас хойш Америк дахь монгол судлал эрчтэй хөгжсөн гэхэд болно. Энэ удаагийн хуралд оролцох Кристофер Этвүүд багш бол энэ цагийн монгол судлаач эрдэмтдийг өнгөлж яваа том эрдэмтэн.

Сүүлийн жилүүдэд АНУ-ын шинэ засгийн бодлогоос улбаатайгаар томоохон их, дээд сургуулиудын хөтөлбөрөөс зарим сургалтыг танах болсон. Үүнд нь монгол судлал ч өртөж байгаа. Тэгэхээр бид өөрсдийн зүгээс идэвх санаачилгатай байж, олон улсын монгол судлалыг бодлогоор дэмжих, залгамж халаа бэлтгэхэд ул суурьтай хандах цаг үеийн шаардлага үүсэж байна.

-Төгсгөлд нь асуухад, төслийн хүрээнд ямар ном товхимол хэвлэгдэх вэ. Эрдэм шинжилгээний хурлын илтгэлүүдийг дараа нь хаанаас үзэж болох вэ?
-Эрдэм шинжилгээний хуралд 18 илтгэгч оролцоно. Хурлын илтгэлийн эмхэтгэл англи, монгол хэлээр гарна. Үзэсгэлэнгийн каталоги мөн англи, монгол хэлээр хэвлэгдсэн. Хэл шинжлэлийн ухааны доктор М.Саруул-Эрдэнийн “Дилова хутагтын захидлууд” номын удаах дэвтэр “Дилав хутагтын баримт бичиг” бүтээл олны хүртээл болж буйг дуулгахад таатай байна. Мөн төслийн гол ажлууд өрнөж буй энэ цаг үед түүхийн ухааны доктор, Элчин сайд Р.Болдын Дилова хутагт түүний “Их тоглолт” бүтээл олны хүртээл болж буй нь бидний ажлыг улам утга учиртай болгож буй. Энэ бүгдийг том зургаар харах юм бол Дилав хутагт судлалыг өргөжүүлэх, дараагийн түвшинд гаргах, залуу судлаачдыг судалгааны эх материалтай болгох, улмаар цаашдын судалгааны зүг чигийг ончтой болгож буйгаараа өнөөдрийн бидний зохион байгуулж байгаа ажлын ач холбогдол нь оршиж байна.

Б.Цогтгэрэл: Ж.Эпштейн Оюутолгой, Дубайн гэрээний лоббиг хийсэн нь баттай

gerelchuluun — Wed, 06 May 2026 19:02:47 +0800

“Шилэн данс” ТББ-ын тэргүүн Б.Цогтгэрэлтэй цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.

-Ж.Эпштейний хэрэг, түүнтэй холбоотой материалууд олон улсын анхаарлын төвд байна. Төрийн өндөр албан тушаалтнууд, нөлөө бүхий хүмүүсийн нэр Эпштейний файлуудаас гарч, зарим улс орон хариуцлага хүлээлгээд эхэлсэн нь сайн жишиг. Манай улсын хоёр ч Төрийн тэргүүн, тэдний хамаарал бүхий хүмүүсийн мэдээлэл Эпштейний файлд байгаа нь тогтоогдсон. Та тэднийг яг ямар холбоо сүлбээтэй байсан тухай холбогдох баримтуудыг олон нийтэд хүргээд эхэлсэн. Ер нь бид энэ асуудалд яагаад анхаарах ёстой гэж та үзэж байна вэ. Энэ талаар яриагаа эхэлье?
-Ж.Эпштейнтэй холбоотой дуулиан бол зөвхөн нэг хүний гэмт хэргийн асуудал биш. Харин дэлхийн хэмжээний мөнгө санхүү, улс төр, гэмт хэргийн сүлжээний асуудал болж хувирсан. Билл Гэйтсээс эхлээд АНУ-ын одоогийн ерөнхийлөгч Д.Трамп, Английн хунтайж гээд нөлөө бүхий эрхмүүд энэ хэрэгт ороолцолдсон нь тодорхой боллоо. Энд үндсэндээ гурван том асуудал харагдаж байна. Нэгдүгээрт, хүүхдийн бэлгийн мөлжлөгийн асуудал. Энэ хэрэгт насанд хүрээгүй хүүхдүүд, тэр дундаа бага насны охидыг бэлгийн мөлжлөгт ашигласан гэх маш ноцтой баримтууд ил болсон. Дуу, дүрсний бичлэг, гэрчийн мэдүүлэг, хууль хяналтын байгууллагын материал зэрэг олон эх сурвалжаар баталгаажиж байгаа. Хоёрдугаарт, дэлхийн санхүүгийн сүлжээ, мөнгө угаалтын асуудал байна. Энд зөвхөн оффшор бүсэд мөнгө нуух тухай ойлголт яригдахгүй. Үнэт уран зураг, урлагийн бүтээл, үл хөдлөх хөрөнгө, шилтгээнүүд, үнэт чулуу, тансаг эд зүйлс, зарим тохиолдолд хурдан морийг хүртэл мөнгө угаалтын хэрэгсэл болж ашиглагддаг байж болзошгүй баримт мэдээллүүд гарч ирж байна. Гуравдугаарт, улс орны улс төрийн нөлөөллийн асуудал гарч ирдэг. Дэлхийн улс орнуудын сонгууль, улс төрийн шийдвэр гаргах түвшинд нөлөөлөх оролдлого, өндөр албан тушаалтнуудтай холбоо тогтоох зэрэг асуудлууд гарч ирдэг. Дэлхий даяар ийм хэмжээний улс төр, санхүүгийн нөлөөлөл гэмт хэргийн сүлжээ ил боллоо. Манай улсын хоёр ч Төрийн тэргүүн энэ сүлжээтэй холбоо тогтоосон байна. Тэгэхээр Монгол Улс хууль бус санхүүгийн урсгал, улс төрийн ашиг сонирхлын энэ сүлжээнээс өөрсдийгөө ангид гэж үзэх боломжгүй. Ил болсон баримт, олон нийтэд нээлттэй материалуудыг судалж, Монголтой холбоотой улс төр, бизнесийн хүрээний ямар нэг холбоос, сэжүүр байгаа эсэхийг нягтлах нь иргэний хяналт, үндэсний аюулгүй байдлын хүрээнд чухал гэж үзэж байна. Миний дэлгэж байгаа баримт материалуудад эргэлзэх зүйл байхгүй. АНУ-ын Хууль зүйн яамны сайт дээр бүгд нээлттэй ил тод байгаа баримтуудыг дэлгэж байна.
-Улс орны улс төрийн сонгууль, шийдвэр гаргалтад нөлөөлсөн баримтууд байна гэлээ. Энэ талаар жаахан дэлгэрүүлж яриад дараагийн асуудалдаа оръё. Монголын сонгуулиудад яаж нөлөөлсөн байдаг вэ?
-2016 оны УИХ-ын сонгууль, 2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуультай холбоотой мэдээллүүд харилцсан е-мэйл болон холбогдох баримтуудад дурдагдсан байна. Тухайн үеийн сонгуулийн нөхцөл байдал, улс төрийн өрнөл, нэр дэвшигчидтэй холбоотой мэдээллүүдийг цаг тухайд нь дамжуулсан. Мөн “60 тэрбум”-ын бичлэгийг АНУ-ын студид шинжлүүлсэн асуудалд Ж.Эпштейн оролцсон гэдэг нь тогтоогдсон. Мөн тухайн үеийн Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч Х.Баттулга ялсны дараа түүнд баяр хүргэж, баяр талархал илэрхийлсэн байдаг. Мөн Ч.Ганбат гэх хуулийн фирмийн захирал тухайн үеийн улс төрийн мэдээллүүдийг тогтмол хүргэж, харилцан дэмжлэг туслалцаа авч байсан тухай е-мэйлүүд ч байна. Тэгэхээр одоо хамгийн гол асуудал нь дэмжлэг, туслалцаа гэдэг нь чухам юу байв гэдгийг шалгах хэрэгтэй. Парламент энэ асуудалд Хянан шалгах түр хороо байгуулж болно. Мөн Засгийн газрын түвшинд ажлын хэсэг байгуулан ажиллаж болно. УИХ-ын болон Ерөнхийлөгчийн сонгуультай холбоотой маш ноцтой баримтууд тэнд байна.
-2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үеэр 60 тэрбумын хэргийн бичлэгийг шалгах асуудалд Ж.Эпштейн оролцсон юм байна. 2016 оны УИХ-ын сонгуульд яаж оролцсон тухай тодорхой баримт байна уу?
-2016 оны сонгуультай холбоотой баримтууд дотор саппорт буюу дэмжлэг үзүүлсэн агуулгатай олон емэйл байна. Тухайлбал, “Таны үзүүлсэн дэмжлэгт маш их баярлалаа”, “Та маш хүчтэй дэмжлэг үзүүллээ”, “Цаашид ч энэ дэмжлэгээ үргэлжилнэ гэдэгт итгэлтэй байна” гэсэн агуулгатай харилцаанууд байна. Энд хамгийн чухал нэг асуулт бий. Дэмжлэг гэж яг юуг хэлээд байна вэ. Манай Сонгуулийн хуульд гадаадын байгууллага, иргэн, хуулийн этгээдээс аливаа хэлбэрээр хандив, тусламж, дэмжлэг авахыг хатуу хориглодог. Хэрэв тэр дэмжлэг нь энэ төрлийн дэмжлэг байсан бол маш ноцтой асуудал болж яригдана. Энэ бүхнээс харахад Ж.Эпштейн манай улсын 2016, 2017 оны төрийн сонгуулиудтай ямар нэгэн байдлаар холбогдож байна. Үүнийг төр, засаг, хууль хяналтын байгууллагууд албан ёсоор шалгаж тогтоох ёстой. Иргэн хүн мөрдөн шалгах ажиллагаа явуулах, гэрчээс мэдүүлэг авах, баримт бичигт шинжилгээ хийх эрхгүй. Харин ийм бүрэн эрх, боломж нь төрийн байгууллагуудад бий. Тиймээс энэ асуудалтай холбоотойгоор тухайн үед улс төрийн шийдвэр гаргах түвшинд ажиллаж байсан хүмүүсээс тайлбар, тодруулга авах шаардлагатай. Тухайлбал, Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдорж, Х.Баттулга, тэдний зөвлөх, хууль ёсны төлөөлөгч нар нь болох Ч.Ганбат, Л.Пүрэвсүрэн нараас яагаад харьцаж байсан. Ямар төрлийн дэмжлэг авч байсныг нь ярих хэрэгтэй. Мөн УИХ-ын гишүүн асан Ц.Оюунгэрэлийн нэр дурдагдсан маш урт мэйл байсан. Үүнийг би шинжлэн судлах ёстой гэж үзэж байгаа.
-Нэр холбогдсон улстөрчид “Ж.Эпштейнтэй санаандгүй таарсан”, “Хамт оройн хоол идсэн”, “Сайн танихгүй, мэдэхгүй” зэрэг тайлбар өгсөн байна лээ. Ер нь улс төрийн мэдэгдлээр энэ асуудлыг хааж өнгөрөх боломжтой юу. Та юу гэж харж байна вэ?
-Мэдээж боломжгүй. “Би холбоогүй”, “Би мэдэхгүй”, “Би буруугүй” гэсэн нэг өгүүлбэрээр хаагаад өнгөрөх асуудал биш. Тухайлбал, Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдоржийн зөвлөхөөр ажиллаж байсан, Гадаад харилцааны сайд асан Л.Пүрэвсүрэнтэй холбоотой ноцтой асуудлууд ил болсон шүү дээ. Хэдэн зуун сая ам.долларын үнэлгээтэй уран зураг, үнэт чулуу, үл хөдлөх хөрөнгө зэрэг хөрөнгө оруулалтын шинжтэй саналууд илгээсэн байна. Бүүр Ж.Эпштейн Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдорж, Л.Пүрэвсүрэн нарт “140 сая ам.долларын үнэ бүхий уран зурагнууд, 80 сая ам.долларын үнэ бүхий алмаз чулуунууд, 250 сая ам.долларын үнэ бүхий орд харшууд маш их хямдарсан байна гэж санал болгож байжээ. Эндээс логикийн хувьд нэг асуулт гарч ирж байгаа юм. Хүн зүгээр нэг танихгүй, ямар ч холбоогүй хүнд ийм хэмжээний хөрөнгө, үнэт эдлэл, орд харш худалдан авахыг санал болгоод байдаггүй. Өмнө нь ийм төрлийн сонирхол, харилцаа, эсвэл хөрөнгө оруулалтын яриа байжээ. Мөн Дубайд болсон морин тойруулгын тэмцээнтэй холбоотой харилцаанууд гарч ирдэг. Монголын нөлөө бүхий хүмүүс оролцох гэж байгаа тухай. Урилга, тасалбар, суудлын захиалга гэсэн хүсэлтүүд явуулж байсан. Тухайн үеийн буюу 2014 оны “Dubai World Cup”-тай холбоотой VIP тасалбарууд маш өндөр үнэтэй байсан. 8- 23 сая төгрөгийн үнэтэй байжээ. Энэ тэмцээнийг манай хүмүүс үзжээ. 12 жилийн өмнө Төрийн өндөр албан тушаалтнууд нь тасарсан амьдралтай байжээ. Бид түүнийг мэдээгүй байжээ. Тэгэхээр энэ бүхнийг зүгээр нэг улс төрийн мэдэгдлээр хаах боломжгүй. Ялангуяа Ц.Элбэгдорж шиг Монгол Улсын төрийн тэргүүнээр хоёр удаа сонгогдон ажиллаж байсан хүний тухай асуудал яригдаж байгаа нь зүгээр нэг хувь хүний асуудал биш, төрийн хэмжээний асуудал болж хувирна. Ц.Элбэгдорж цалингаараа ийм хэмжээний хөрөнгийг бий болгож чадахгүй. Энд асар их хэмжээний хөрөнгө мөнгө, баялгийн асуудал байна. Монгол Улсын баялаг, төрийн шийдвэр, үндэсний эрх ашигтай холбоотой асуудал яригдаж байхад бид үл тоогоод өнгөрөхгүй.
-Та одоогоор 11 пост, баримтыг цахим орчинд нийтэлсэн байна. Хуулийн байгууллагаас баримт мэдээллийн дагуу ямар нэгэн шалгалт эхлүүлсэн зүйл байгаа болов уу. Танд ямар мэдээлэл байна вэ?
- Одоогоор мэдэгдсэн зүйл байхгүй байна. Энд анхаарах ёстой бас нэг чухал зүйл нь байгалийн баялагтай холбоотой асуудал юм. Ж.Эпштейн файлд Тугалгатайн ордтой холбоотой мэдээлэл байдаг. Энэ мэдээллийг “Бодь” группийн нэг хэсэг болох Голомт банкнаас явуулсан байдаг. Энэ ордын нөөц нь ойролцоогоор гурван тэрбум тонн нүүрс байна. Зарим томоохон стратегийн ордуудтай харьцуулахад маш их нөөцтэй. Одоогоор та бид энэ ордын мэдээллийг Ж.Эпштейн файлаас авч байна шүү ээ. Улсын нууц ч юм бил үү. Гэтэл яагаад тэнд энэ мэдээлэл очсон бэ. Үүнийг шалгах ёстой. Голомтын Ж.Эпштейнд очсон мэдээлэлд Менделеевийн үелэх системийн олон элемент Монголын нутагт байдаг тухай дурдсан байсан шүү дээ. Ямар зорилго байна вэ. Ер нь томоохон хэмжээний орд, баялгийн мэдээлэл хаа хамаагүй ашигладаг зүйл биш. Улс орон ээлж дараатай, бодлоготой дэлгэх ёстой. Гэтэл бидний мэдэхгүй бидний баялгийг нэг компани, нэг бүлэглэл, эсвэл улс төрд нөлөө бүхий сүлжээ ашиглаж байна. Энэ өөрөө шалгах ёстой асуудал. Тугалгатайн орд гэж нэрлэгдэж байгаа орд үнэхээр Монголын өмч мөн үү, биш үү гэдэг нь тодорхой байх ёстой.
- Ж.Эпштейн файлын хамгийн ноцтой нь хүний эрх, тэр дундаа охидтой холбоотой асуудал. Та зарим чат, харилцааны мэдээллийг олон нийтэд гаргасан. Тэнд Монгол охидтой холбоотой яриа, харилцааны шинжтэй ямар агуулгууд байна вэ?
-Маш олон байна. Тухайлбал, нэг чат дээр “Удахгүй Нью-Йоркт уулзахдаа нэг сюрпризтэй ирнэ, тэр нь Монгол охин байна” гэх мэт агуулга байсан. Нөгөө тал нь ч “Сайхан мэдээ байна, тэсэн ядан хүлээж байна” гэх байдлаар хариу өгсөн байна. Үүнийг би хүний наймаатай холбоотой байж болзошгүй гэж хардаж байгаа. Мөн өөр нэг чат дээр “Тэр охин визээ хүлээж байна, би дахиад шалгаад мэдээлэл өгье” гэсэн утгатай яриа байсан. Үүнийг энгийн харилцаа гэж үзэхэд хэцүү. Харилцсан хүмүүсийн нэрийг бүрэн нийтлээгүй, зарим хэсгийг дарсан байсан. Энэ бүхэн Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдорж, зөвлөх Л.Пүрэвсүрэн нартай холбоотой байж магадгүй байна. Ц.Элбэгдоржийн өргөж авсан хүүхдүүд хаачсан бэ гэдгийг эхлээд шалгах хэрэгтэй. Энэ бол хүний эрх, эмэгтэйчүүдийн эрх, хүний наймааны асуудал. Монгол охидын талаар хайлтын үр дүн гарч байгаа л бол Монголын төр, парламент, иргэд энэ асуудлыг зүгээр хараад сууж болохгүй. УИХ-ын эмэгтэй гишүүд маань ч яагаад дуугарахгүй байна вэ. Би гайхаж байна. Тэд Монголын эмэгтэйчүүдийн төлөөлөл мөн биз дээ. Тэд өөрсдөө эмэгтэйчүүдийн квотын төлөө өрсөлдөж, парламентад орж ирсэн хүмүүс. Тэгвэл эмэгтэйчүүдийн асуудал яригдаж байхад дуугарах ёстой. Энэ асуудал өөрөө хувь хүнээс давсан асуудал болчихлоо. Миний харж байгаагаар шалгалт эхлэх цэг нь тодорхой. Тухайлбал тухайн үед гадагшаа явсан, холбоотой байж болзошгүй охидын мэдээлэл, виз, зорчих хөдөлгөөн, гэр бүлийн мэдээлэл зэрэг зүйлсээс эхэлж шалгаж болно. Хамгийн чухал нь энэ бүхнийг хуулийн хүрээнд, баримтад тулгуурлаж шалгах хэрэгтэй.
-Та энэ асуудлыг нэлээн судалсан. Ер нь Ж.Эпштейн яагаад Монгол Улсыг “овоо хараа”-ндаа авч, Монголын улстөрчидтэй холбоо тогтоов. Үүний цаана ямар ашиг сонирхол байна вэ. Магадгүй байгалийн баялаг уу?
-Чиний харж байгаа өнцөг, миний харж байгаа өнцөг үндсэндээ адилхан байна. Гол асуудал нь баялаг. Баялгийг захиран зарцуулж байгаа, их хэмжээний хөрөнгөтэй, авлига үүсгэж болзошгүй, итгэж болохгүй хүмүүс юу ч хийхэд бэлэн. Ийм хүмүүсийн шунал өндөр түвшинд хүрсэн байдаг. Хэрэглээ, зардал, нөлөөллийн цар хүрээ нь асар том. Түүн дээр л тоглолт хийсэн. Зарим мэдээллээс харахад Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдорж, Л.Пүрэвсүрэн нар бүх байрлалаа мэдээлж байсан байдаг. Эдгээр нь дэлхий даяар тархсан сүлжээ мэт дүр зургийг харуулж байна. Ер нь Монголын баялгийг гадагш чиглүүлэх, тодорхой ашиг сонирхлын сүлжээ байжээ гэсэн дүгнэлттэй байна. Тэр үед хийгдсэн Оюутолгой, Дубайн гэрээний лоббиг ч Ж.Эпштейн хийсэн нь баттай шүү. Одоогоор миний дэлгэсэн баримтууд тал хувьдаа ч хүрээгүй. Цаашид юу гарч ирэхийг таашгүй байна. Тухайлбал, өмнө нь “Panama Papers” зэрэг олон улсын баримтуудаар олон орны хүмүүс ил болж байсан. Түүн шиг дахин шинэ баримтууд гарч ирж магадгүй. Иймээс энэ бүх асуудлыг зөвхөн нэг хэсэгт нь биш, цогцоор нь авч үзэж, Монгол Улсын хэмжээнд хууль хяналтын байгууллага, Засгийн газар, УИХ-ын түвшинд албан ёсоор шалгах шаардлагатай гэж би үзэж байна.

Г.Батсуурь: Уран зохиол дахь жендэрийн судалгаа эрчимжиж байна

gerelchuluun — Mon, 20 Apr 2026 20:26:53 +0800

“Монгол судлалын шинэ эрин-VI” олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал МУБИС-ийн төв байранд энэ сарын 16-17-ны өдрүүдэд боллоо.

Энэхүү хурлыг 2004 оноос “Монгол судлалын олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал” нэртэй жил бүр зохион байгуулж байгаад 2011 оноос “Монгол судлалын шинэ эрин” нэртэйгээрМУБИС-ийн Нийгэм, хүмүүнлэгийн ухааны сургууль болон Монгол судлалын хүрээлэнгээс хоёр жилд нэг удаа зохион байгуулж ирсэн юм.

Өнөө жил долоон улсын 153 эрдэмтэн судлаач биечлэн болон цахимаар оролцож, зургаан салбар хуралдааны хүрээнд 100 гаруй илтгэл хэлэлцүүллээ. Ингээд тус хурлын үеэр хэлэлцүүлсэн зарим судлаачдын илтгэлээс толилуулъя.

Отгонтэнгэр их сургуулийн дэд профессор Ч.Соёлмаа "Зүүдний хэл шинжлэл" илтгэлдээ, "Зүүдний хэл яриаг хэл шинжлэлийн талаас судлах нь монгол хэл шинжлэлийн салбарт хараахан судлагдаагүй чиглэл боловч зүүдэнд буй “би” болон зүүдний бусад дүрүүдийн хоорондын харилцааны мөн чанар, зүүдний дүрүүдийн хооронд өрнөх ярианы хэлбэр, түүнчлэн зүүдний ярианы бүтэц, агуулгыг тодруулан ойлгох, мөн сэтгэц хэл шинжлэлийн судалгааг гүнзгийрүүлэхэд чухал ач холбогдолтой тул анхаарал хандуулах шаардлагатай судалгааны сэдэв юм. Зүүдийг монгол хэл шинжлэлд судлахдаа бэлгэдэл талаас, мөн зүүдний цаг, зүүд манах, зүүдний тайлал зэрэг ардын аман зохиолоос бүртгэн дурдсаар иржээ. Харин зүүдний хэл яриаг сэтгэц хэл шинжлэлийн талаас судалсан зүйл одоогоор байхгүй байна.

Зүүдний ярианы хэлбэр, агуулгын хувьд сэрүүн үеийн хэл ярианы хэлбэр, агуулгатай ерөнхийдөө ижил байж болох ч бас тус тусын ялгаатай, өөрийн гэсэн онцлогтой байдаг. Зүүдний хэл яриа нь сэрүүн үеийн хүний өдөр тутмын амьдралын үйл явдлын талаарх яриатай ерөнхийдөө адил, харин хүний дотоод хэлэхүйтэй маш ижилхэн, яг дотоод бодол шиг байдгийг олонх судлаачид хүлээн зөвшөөрсөн байна.

Гэвч зүүдний хэл яриа нь өгүүлбэрийн бүтцийн хувьд маш богино өгүүлбэр, эсвэл тасалдсан өгүүлбэрийн хэсэг, түүнчлэн дан ганц үг ихэвчлэн байдаг нь зүүд анхандаа хүн төрөлхтөн эрт үедээ хэлтэй болоогүй байх үеийн харааны үзэгдэл давамгайлсан шинжээ одоо ч хадгалсаар байгаатай холбоотой болов уу гэж үзэж байна" хэмээжээ.

МУБИС-ийн Хүмүүнлэгийн ухааны сургуулийн багш, доктор Г.Батсуурь "Монгол утга зохиол судлалын шинэ хандлага" илтгэлийг хэлэлцүүлжээ. Тэрбээр,“Уламжлалт асуудалд шинэ арга зүй, шинэ өнцгөөс хандах нь илүү чухал юм. Судлаачид бие биеийнхээ арга зүйг харьцуулан судалж, туршлага солилцож буйгаараа энэ хурал ач холбогдолтой юм. Монголын уран зохиолын шүүмж судлал, тэр дундаа уран сайхны шүүмж нь олон шинэ төрөл, чиглэлээр өргөжин хөгжиж байна. Тухайлбал, өмнө нь төдийлөн ярьдаггүй байсан жендэрийн судалгаа эрчимжиж байна. Дэлхий даяар гэр бүлийн бүтэц өөрчлөгдөж, ганц бие гэр бүл олширч буй нь уран зохиолд хэрхэн тусаж байгааг судлах шаардлага бий болсон. Үүнд эрэгтэй зохиолч эмэгтэй дүрийг хэрхэн бүтээж байна вэ, эмэгтэй зохиолч эрэгтэй дүрийг яаж дүрсэлж, хэрхэн бичиж байна вэ зэрэг асуудлыг шинэ өнцгөөс авч үзэх болж байна.
Мөн конструктивизм, криминологийн шинжилгээ, шизоанализ зэрэг орчин үеийн онол, хандлага уран зохиолын шүүмжид нэвтэрч байна. Тухайлбал, шизоанализ нь нийгэм өөрийн гэсэн сэтгэцийн төлөв байдалтай ба энэ нь уран зохиолд хэрхэн илэрч байгааг шинжлэхэд чиглэдэг. Энэ нь клиник утгаараа өвчний тухай бус, харин нийгэмд түгээмэл ярьж буй сэтгэл зүйн асуудал, тэдгээрийн уран бүтээлд тусах хэлбэрийг задлан шинжлэх оролдлого юм" хэмээсэн юм.

Д.Нацагдоржийн уран бүтээл дэх модернизм ба үндэсний ухамсрын синтез нь Монголын орчин үеийн уран зохиолын хөгжилд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн

МУБИС-ийн НХУС-ийн Утга зохиолын тэнхимийн багш, доктор П.Яньдий, профессор С.Хөвсгөл нар хамтарсан илтгэлдээ: "Монголын орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгч Д.Нацагдоржийн уран бүтээл дэх модернизмын шинж болон үндэсний ухамсрын илэрхийллийн уялдаа холбоог судалсан. XX зууны эхэн үеийн монголын нийгэм, улс төр, соёлын огцом шилжилтийн нөхцөлд бий болсон түүний уран бүтээл нь уламжлалт уран сайхны сэтгэлгээний хүрээнээс давж, шинэ хэлбэр, шинэ илэрхийллийн эрэлд чиглэсэн төдийгүй үндэсний ухамсар, соёлын ой санамжийг гүн гүнзгий тусгаснаараа онцлог юм. Судалгаанд текстийн задлан шинжилгээний аргыг ашиглан Д.Нацагдоржийн шүлэг, өгүүллэгүүдэд илэрсэн локал модернизмын шинж, үндэсний ухамсрын агуулгыг илрүүлэхийг зорив.

Судалгааны үр дүнд Д.Нацагдоржийн модернизм нь европ төвт загварыг шууд дуурайсан хэлбэр бус, харин үндэсний соёл, түүхэн нөхцөлд нийцүүлэн шинэчлэгдсэн уран сайхны сэтгэлгээ болох нь тогтоогдлоо.

Түүний уран бүтээл дэх модернизм ба үндэсний ухамсрын синтез нь монголын орчин үеийн уран зохиолын хөгжилд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн болохыг дүгнэсэн.

БНХАУ-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Багшийн их сургуулийн багш, доктор Manaohua илтгэлдээ, Д.Нацагдоржийн “Харанхуй хад”, “Ламбугайн нулимс”, “Шувуун саарал”, “Уул усны охин” зэрэг уран бүтээлүүдийг дахин шинжлэхэд зохиогч уламжлалт туужсын зохиолын дүрээс илт ялгагдах дүр бүтээж, бодлын урсгал, монтац илрүүлэл, зүүд ахуйг солбилцуулсан хүүрнэл, готик маягийн дүрслэл зэрэг модернист уран зохиолын олон аргуудыг ашигласан ба зохиолын бүтэц, загварыг тохируулахад шинэ туршиц хийн, цаг орон зайн шинэ ухамсрыг бий болгосон байна. Жишээлбэл, уламжлалт туужист физикийн цаг ба газар зүйн орноор бол зохиолын бүтэц ба үлгэр, үйл явдлыг эзэмдэх гол хүчин болж байдаг.

Гэтэл “Харанхуй хад” өгүүллэгтээ цаг орон зайн зааг хязгаарыг балархайшруулан зүүднийхээ ахуйн орон зай, сэтгэлийн ба физикийн цаг хугацаанд үйл явдлаа хүүрнэсэн нь хязгааргүй чөлөөтэй хүүрнэлийн орон цагийг бүтээж чаджээ.

Үүнээс гадна, эдгээр зохиолын төгсгөл нь бүр маш нээлттэй байж, амтархан сонирхох олон боломжийг үлдээсэн байна. Д.Нацагдорж олонх уран бүтээлээ Германд хүрч суралцсаны дараа бичсэн. Түүний европын модернист үзлийн урлагийн арга барилыг зохиол бүтээлдээ зорилготой ашиглан хэрэглэж байсныг түүний уран бүтээлийн сонголт, утга сэдэв зэрэгт тулгуурлан баталж болно.

“Цүү хаях” наадам нь уламжлалт ёс суртахууны үнэт зүйл, хүн байгалийн харилцааны
олон талыг хадгалсан соёлын үнэт өв

"Отгонтэнгэр"ихсургуулийндэдпрофессорГ.Жаргалсайхан илтгэлдээ, Олон монголчуудын дунд “цагаан мод хаях”, “цүү хаях” хэмээн түгээмлээр нэрлэгдэж ирсэн ардын наадмын утга учир, түүнд холбогдох үг хэллэгийг нарийвчлан судлахыг зорьсон. Цагаан мод хаях наадам нь монголчуудын дунд өргөн тархсан, аман уламжлалын хүрээнд хадгалагдан ирсэн өвөрмөц зан үйлийн шинжтэй хөдөлгөөнт тоглоом юм. Хүн, мал, байгаль гурвын зохист харилцаанд тулгуурласан нүүдэлчдийн ерөнцийг үзэх үзэлд суурилсан энэхүү наадам нь монгол соёл иргэншлийн нийгэм, соёлын үнэт зүйлсийг илэрхийлэх өвөрмөц өв юм. Цагаан мод хаях наадмын тоглох дүрэм, хэв маяг, утга агуулга, бэлгэдэлт шинж нь өвөрмөц үг хэллэг, уриа хашхираан, дуу, зан үйл, хамтын үйл ажиллагаа зэрэг аман дамжууллын хэлбэрээр үеэс үед уламжлагдан иржээ. Өөрөөр хэлбэл бичиг номд үлдсэн нь үгүй байна.

Энэхүү судалгаа нь цагаан мод хаях наадмыг биет бус соёлын өвийн амьд хэлбэр болгон хадгалж, дамжуулахад аман уламжлал ямар үүрэг гүйцэтгэж ирснийг тодруулахад чиглэсэн. Мөн уг наадам нь зүгээр нэг тоглоом бус, харин хамтын нийгэмлэгийн эв нэгдэл, үе хоорондын залгамж чанар, уламжлалт ёс суртахууны үнэт зүйл, хүн байгалийн харилцааны олон талыг хадгалсан соёлын үнэт өв болох нь тодорч байна. Судалгаагаа,

Цагаан мод хаях наадмын тоглоомын дүрэм, цагийн тохирол
Цагаан мод хаях наадмын нийгмийн үүрэг, аж хэрэглээний асуудалд
Цагаан мод хаях наадамд хамаарах үг хэллэг, аман уламжлалын асуудалд
“Тохой зандан мод” дуу цүү хаях наадмын зан үйлийн дуу болох нь гэсэн сэдвийн хүрээнд нарийвчлан авч үзсэн.

МУБИС-ийн НХУС-ийн Монгол хэлний тэнхимийн багш, доктор Л.Цэрэнчимэд, дэд профессор Д.Эрдэнэсан нарын хамтарсан "Монгол гэр, багана, жишиг хэмжүүр, хэл-соёл" илтгэлдээ, "Монгол гэр бол нүүдэлчин ард түмний өнө эртнээс амьдарч ирсэн орон сууц мөн. Түүнийг гол бүрэлдэхүүний нэг баганатай холбоотой үг, хэллэгээр илэрсэн угсаатны танин мэдэхүйн туршлага, бэлгэдэл, зан үйл зэрэг оюуны соёлын зарим онцлог зүйлийг тайлбарлах юм. Өөрөөр хэлбэл, эдийн соёлын тодорхой бүрэлдэхүүн хэл, аялгууны баримтад хэрхэн туссан, түүгээр дамжуулан тухайн нэгж бүрэлдэхүүний онцлогийг тодруулна гэсэн үг. Аливаа угсаатны сэтгэлгээнд тогтсон жишиг хэмжүүр буюу эталон болсон зүйлийг хэлний тогтвортой нэгжийн утгаас харж болдог.

Бидний ажиглалтаар монгол гэрийн багана бол юуны түрүүнд орон зайн, эрэмбэ дарааллын, эрэгтэй, эмэгтэй хүйсийг ялгах, бэлгэдэх жишиг хэмжүүр болж байна. Жишээ нь, Монгол баатарлагийн туульд өгүүлдэг дүрслэлийг харж болно. Аль нэг хаан, баатар эрийн хатан амаржиж, хүү, охинтой болсны дохиог гэрийн тооноор багана гаргаж мэдэгддэг тухай дүрслэл байна.

Монгол гэрийн дотор гэрийн баруун тал гэрийн эзэн, эрэгтэй хүний, зүүн талын эзэгтэйн буюу эмэгтэй хүний, хоймор, үүд гэсэн үндсэн хуваарь байдаг. Үүнтэй холбоотой, нутаг нутгийн заншилд шинэ бэр гэрийн баганаас хойш /цааш/ гардаггүй ёс байсан уламжлал бий. Энэ мэт баганатай холбоотой хэлц үгийн утга нь угсаатны зан үйл, бэлгэдэл, цээрлэх ёстой холбогдох бөгөөд нэмэлт утгыг аман зохиолын төрөл зүйл /тууль, үлгэр, ерөөл, магтаал, оньсого, ардын дуу гэх мэт/-ээс дэлгэрүүлж болно. "Гэрийн сүлд багана, хишгийн сүлд даллага" хэмээн хэлэлцдэг. Энэ нь монгол гэрийн баганыг айл гэрийн түшиг тулгуур хэмээн дээдэлж, нүүхдээ тоонотой хамт ачдаг заншлын илрэл юм" хэмээсэн байна.

Б.Ган-Очир: Хөгжлийн үндсэн зарчим бол ердөө уламжлалаа шинэчлэх юм

gerelchuluun — Fri, 10 Apr 2026 12:16:56 +0800

-АН байгуулагдсаны 36 жилийн ойн өдөр тантай уулзаж байна. Та хэдэн онд энэ намын гишүүн болж байв. Тэр цаг үеэс яриагаа эхэлье?
-Би 2006 онд анх Ардчилсан намд элссэн. Яг улс төрийн идэвхтэй үйл ажиллагаанд оролцож эхэлсэн нь гэвэл 2010 он юм. Тухайн үед Монгол Улсын Тэргүүн шадар сайд, АН-ын дарга Н.Алтанхуяг намайг зөвлөхөөрөө ажиллах санал тавьж, би ажилласан. Түүнээс хойш өнөөдрийг хүртэл намын болон улс төрийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцож байна.
-Улс төрийн намын гишүүн болж, намын үйл ажиллагаанд идэвхтэй байх гол шалтгаан нөхцөл нь юу болж байв. Мэдээж хамтран ажиллах санал ирсэн нь нөлөөлсөн байх. Хувь хүн, үзэл бодлын хувьд?
-Хамгийн нэгдүгээрт, гэр бүлийн минь хүмүүжил нөлөөлсөн. Миний өвөг дээдэс 1930-аад оны хэлмэгдүүлэлтэд өртөж явсан хүмүүс. Зөвхөн манай аавын тал ч биш, Өвөрхангай аймгийн Уянга, Хайрхан, Баруунбаян-Улаан зэрэг сум, мөн Архангай аймгийн Тариат сумын олон хүн энэ хэлмэгдүүлэлтэд өртсөн байдаг. Энэ гашуун түүх манай гэр бүлийн үнэт зүйл, үзэл бодолд гүн нөлөө үзүүлсэн. Аав минь хэдийгээр ЗХУ-ын үед Украинд цахилгааны инженер мэргэжил эзэмшсэн ч үзэл бодлын хувьд эрх чөлөө, ардчиллыг эрхэмлэдэг, дэмждэг хүн байлаа.
Энэ нь надад маш хүчтэй нөлөөлсөн. Тэгэхээр улс төрийн үзлийн маань эхний суурь бол яах аргагүй миний гэр бүлийн хүмүүжил. Хоёр дахь нь оюутан цаг үе минь юм. Би МУИС-д сурч байхдаа либертари буюу чөлөөт зах зээлийн үзэл санаатай илүү ойртож, энэ чиглэлээр өөрийгөө хөгжүүлсэн. Тухайн үед “Капитал” нэртэй цуврал нэвтрүүлэг хийж, хувийн өмч, чөлөөт худалдаа, үйлдвэрлэл, үнэ, өрсөлдөөн зэрэг ойлголтуудыг судалж, олон нийтэд хүргэж байсан. Энэ бүхэн надад чөлөөт эдийн засаг, хувь хүний эрх чөлөөний үнэ цэнийг илүү гүн ойлгуулсан. Тэгэхээр би өөрийгөө хоёр өөр суурьтайгаар төлөвшсөн хүн гэж хэлнэ. Нэг талаасаа гэр бүлийн уламжлал, үндэсний, консерватив үнэт зүйлс. Нөгөө талаасаа хувь хүний эрх чөлөө, либерал үзэл санаа. Миний хувьд эдгээр хоёр чиг хандлага огт зөрчилдөхгүй, харин ч нэг цэг дээр огтлолцдог. Тэр нь ардчиллын үнэт зүйл юм. Харин МАН-ыг би өнөөдрийг хүртэл түүхэн угшил, үзэл баримтлалынхаа хувьд коммунист шинж чанараа бүрэн орхиогүй нам гэж хардаг.
-Уламжлал ба либерал үзлийг хослуулж явдаг, чиг баримжаагаа болгодог хүмүүс тийм ч олон биш болов уу, ялангуяа улс төрд. Өнгөрсөн хугацаанд улс төрийн намын үйл ажиллагаанд оролцохдоо ямар зарчим баримталж ирэв?
-Хөгжлийн үндсэн зарчим бол ердөө уламжлалаа шинэчлэх юм. Улаанбаатар хот ч гэсэн монгол ахуй, соёлын онцлогийг шингээсэн атлаа орчин үеийн хот болон хөгжих шаардлагатай. Монголын баялаг, нөөц боломжийг ч энэ зарчмаар хөгжүүлэх ёстой. Жишээлбэл, монголчуудын уламжлалт ухаан, амьдралын философи нь дэлхийн хэмжээнд стратегийн ач холбогдолтой мэдлэг болж, хөгжих бүрэн боломжтой. Учир нь бид түүхийн хувьд асар их өвтэй үндэстэн. Чингис хааны байгуулсан Их гүрэн нь хүн төрөлхтний түүхэнд шинэ эрин үеийг авчирсан. Чингис хаан бол Цезарь, Наполеон зэрэг дэлхийн түүхэн удирдагчидтай зүйрлэхүйц хэмжээний нөлөө бүхий үнэт өв юм. Ийм учраас би Оксфордын их сургуульд Чингис хааны үзэл санааг орчин үеийн судалгааны арга зүйгээр шинээр тайлбарлах судалгаа хийж байгаа. Зорилго нь уламжлалт сэтгэлгээг орчин үеийн мэдлэг, технологитой уялдуулан, ирээдүйд хэрэгжих боломжтой хэлбэрт оруулах явдал юм.
Тэгэхээр миний хувьд уламжлал ба шинэчлэл гэдэг хоёр тусдаа зүйл биш, харин нэг цогц ойлголт. Улс орны хөгжил гэдэг нь өнгөрснөө үгүйсгэх биш, харин түүнийгээ шинэ түвшинд гаргаж ирэх үйл явц гэж боддог. Залуу үе нь ахмадаа хүндэлж, өв соёлоо дээдэлж, тэр мэдлэгийг дэлхийд хамгийн үнэ цэнтэйд тооцон итгэж үнэмших хэрэгтэй. Харин тэрхүү уламжлалт мэдлэгээ орчин үеийн технологиор баяжуулж, илүү хүртээмжтэй, үр ашигтай, өрсөлдөх чадвартай болгох нь жинхэнэ хөгжил шүү дээ. Тэгэхээр ерөөсөө л хөгжлийн үндсэн зарчим бол уламжлалаа шинэчлэх юм.
-Нэг жил орчмын өмнө тантай ярилцаж байхад улс төрийн нөхцөл байдал хүнд байгаа цаг үед албан тушаал “хөөх” сонирхолгүй гэж байсан. Энэ удаа Нийслэлийн Ардчилсан намын даргаар эргэн ирж байна. Ер нь цаг нь болсон гэж үзэв үү?
-Би анхнаасаа Хамтарсан Засгийн газарт орохыг эсэргүүцэж байсан. Сөрөг хүчний байр суурь дээр байх нь зөв гэж үзэж ирсэн. Тухайн үед надад тодорхой албан тушаалын санал ч ирж байсан. Гэхдээ би өөрийн байр сууриа тодорхой илэрхийлсээр ирсэн. Би өлсөж үхэхгүй ээ, зарчмаа худалдахгүй гэж хэлээд татгалзсан. Ер нь хүчний дуу хоолойгоо хадгалах нь илүү чухал шүү дээ. Саяхан манай нам Улс төрийн намын тухай хуулийн дагуу намын шинэчлэлийн хүрээнд дотоод сонгуулиа явуулсан. Энэ өөрөө том өөрчлөлт. Учир нь улс төрийн нам гэдэг дотоод ардчилалтай байх ёстой. АН дотор өрсөлдөөн, маргаан, хэлэлцүүлэг өрнөдөг нь сул тал биш, харин давуу тал юм. Би нийслэлийн намын даргад нэр дэвших шийдвэрийг гэнэт гаргаагүй. Өнгөрсөн хоёрдугаар сарын 6-аас эхлэн нэр дэвшихээ ил тод зарлаж, бэлтгэлээ хангаж эхэлсэн. Ер нь бол нэр дэвшигчдийн хувьд өрсөлдөөн болно гэж тооцоолж, мэтгэлцээн, илтгэл, намын анхан шатны байгууллагууд дээрх уулзалт гээд бүх талын бэлтгэлээ хангаад байлаа. Оксфордын их сургуульд байх хугацаандаа ч системтэй бэлтгэсэн гэж хэлж болно. Гэвч Нийслэлийн АН-ын сонгуулийн явцад өрсөлдөгч гарч ирээгүй. Бүртгэлийн хугацаа дуусахад “Та шаардлага хангасан, өрсөлдөгчгүй нэр дэвшигч боллоо” гэдгийг мэдэгдсэн. Уг нь би өрсөлдөөнтэй сонгууль болно гэж хүлээж байсан шүү.
Ер нь өнөөдрийн Монголд тогтвортой ганц зүйл байна. Тэр нь авлига, харин тогтворгүй нэг зүйл байгаа нь иргэдийн ахуй амьжиргаа байна. Энэ бол нуух аргагүй бодит үнэн. Ийм нөхцөлд сөрөг хүчний хувьд бодит байр суурь илэрхийлж, цаашлаад улс орныг зөв чиглэлд аваачих нь бидний үүрэг гэж харж байна. АН энэ үүргийг гүйцэтгэж чадна. Шалтгаан нь улс төрийн нам гэдэг хийсвэрээр бий болдоггүй, харин нийгмийн тодорхой хэрэгцээ, түүхэн нөхцөлөөс урган гардаг шүү дээ. Тухайлбал, МАН хувьсгалын үр дүнд бий болсон бол АН дэлхий дахины өөрчлөлтийн нөлөөгөөр, тухайлбал, Берлиний хана нуралт, Зүүн Европын шинэчлэлийн давлагааны үед Монголд үүсэж хөгжсөн.
Өнөөдөр дэлхий ертөнц улам бүр нэгдмэл болж, улс орнууд технологи, эдийн засаг, соёлын хувьд харилцан хамааралтай болж байна. Нэг улсад бий болсон дэвшил нөгөөд нь шууд нөлөөлдөг болсон энэ цаг үед улс төрийн бодлого ч мөн адил дэлхийн чиг хандлагатай уялдах шаардлагатай. Тиймээс уламжлалаа шинэчлэх зарчим нь зөвхөн хувь хүний үзэл санаа биш, намын бодлогын түвшинд хэрэгжих боломжтой.
-Нийслэлийн АН-ын дарга үзэл баримтлал, бодлого, гарц шийдлээрээ эрх баригч намын нийслэлийн удирдлагатай өрсөлдөж таарна. Одоогийн Хотын дарга Х.Нямбаатарын баримталж буй бодлогыг та хэрхэн үнэлж байна вэ?
-Х.Нямбаатар гэдэг хүнд бодлого байхгүй. Х.Нямбаатартаа байгаа юм биш. Улаанбаатар хотын хөгжлийн өнөөгийн дүр зургийг харахад газрын наймаа давамгайлсан, богино хугацааны ашиг сонирхолд тулгуурласан шийдвэрүүд зонхилж байна. Хот төлөвлөлтийн алдаанаас үүдэж барилгажилт хэт төвлөрсөн.
Хэт өндөр орон сууцуудыг олноор нь зөвшөөрсөөр байгаа нь дэд бүтцийн ачааллыг эрс нэмэгдүүлж, дулаан, зам, инженерийн шугам сүлжээний хүчин чадал хүрэхгүй байна. Үүний улмаас жил бүр засвар, өргөтгөл хийхээс өөр аргагүй нөхцөл үүсч, хотын хөгжлийг урьдчилан төлөвлөхөөс илүүтэй араас нь нөхөж явж байна. Түгжрэлийн асуудлыг зөвхөн зам, автомашины хүрээнд ойлгох нь өрөөсгөл. Энэ бол хот төлөвлөлт, хүн амын нягтаршил, орон сууцны бодлоготой шууд холбоотой цогц асуудал. Хэт төвлөрсөн барилгажилт нь явган хүний орон зайг хумьж, иргэдийн амьдрах орчны чанарыг дордуулж байна. Бид ийм их газар нутагтай байж заавал нэг цэгт хэт төвлөрөх шаардлагагүй. Харин ч хотыг тэлж, дагуул хотуудыг хөгжүүлэн, дэд бүтцийг уялдуулан зохион байгуулах нь илүү зөв гарц юм. Эрчим хүч, үйлдвэрлэлийг нөөцдөө ойр байршуулж, хотын ачааллыг тэнцвэртэй хуваарилах бүрэн боломж бий. Өнөөдрийн нөхцөлд хотын иргэдийн хамгийн том асуудал бол стресс болсон. Түгжрэл, агаарын бохирдол, төлөвлөлтгүй барилгажилт нь амьдралын чанарт шууд нөлөөлж байна. Тиймээс хотын бодлого гэдэг нь зөвхөн барилга барих, зам тавих асуудал биш, харин хүний амьдрах орчныг бүхэлд нь шийдэх ёстой цогц бодлого байх учиртай. Би нийслэлийн хөгжлийг илүү задгай, ухаалаг төлөвлөлттэй, хүний амьдрах орчинд ээлтэй хэлбэрт шилжүүлэх шаардлагатай гэж үзэж байна. Энэ нь бодлогын өрсөлдөөний гол ялгаа байх ёстой.
- Сүүлийн үед Туул гол дагуух хурдны замын асуудал олны анхаарлын төвд байна. Та төслийг хэр судалсан бэ, ямар байр суурьтай байгаа вэ?
- Өнөөдөр нийслэлийн иргэд энэ асуудал дээр хоёр талд хуваагдсан мэт харагдаж байна. Нэг хэсэг нь хурдны замыг дэмжиж байгаа бол нөгөө хэсэг нь эсэргүүцэж байна. Гэхдээ үнэндээ иргэд өөрсдөө талцаад байгаа гэхээс илүүтэй, бодлогын зөрчлөөс болж ийм нөхцөл байдал үүссэн гэж харж байна.Улаанбаатар хотын хувьд энэ асуудал шинэ зүйл биш. 2012–2016 оны үед хурдны замын хоёр өөр концепц яригдаж байсан.
Нэгдүгээрт, хотын баруун, зүүн хэсэгт логистикийн том төвүүд байгуулж, аймаг орон нутгаас ирж буй бараа бүтээгдэхүүнийг тэнд төвлөрүүлэн, хот дундуур дамжин өнгөрөх ачааллыг бууруулах шийдэл байсан. Хурдны зам нь энэ хоёр төвийг холбох, транзит хөдөлгөөнийг зохицуулах зорилготой байв.
Хоёрдугаарт, төмөр зам дагасан хурдны коридор байгуулах, цаашлаад Богд уулыг тойрсон дэд бүтцийн шийдлүүдийг судалж байсан. Эдгээр нь хотын төвийн ачааллыг бууруулах, урт хугацааны төлөвлөлтөд чиглэсэн бодлогууд байлаа.
Харин өнөөдрийн яригдаж буй Туулын хурдны замын төсөл нь анхны зорилгоосоо хазайж, түгжрэлийг шийдэх нэрийн дор өөр агуулгатай болсон мэт харагдаж байна. Үнэндээ түгжрэлийн асуудал бол зөвхөн нэг замаар шийдэгдэхгүй, хот төлөвлөлт, хүн амын тархалт, эдийн засгийн урсгалтай холбоотой цогц асуудал юм. Мөн энэ төслийг тойрсон маргаан улс төрийн шинжтэй болж, дотоод зөрчлөөс ч үүдэлтэй байж болзошгүй. Өмнө нь батлагдсан бодлого, төсвийн хүрээнд хэрэгжих ёстой зүйлс зөрчилдөж эхэлж байгаа нь асуудлыг улам хүндрүүлж байна.
Ер нь хотын хөгжлийн гарц шийдлийн хувьд миний баримталдаг үндсэн зарчим маш энгийн. Нэгдүгээрт, чаддаг хүнээр нь чаддаг ажлыг хийлгэх ёстой. Хот төлөвлөлт бол өндөр мэргэжлийн салбар. Тиймээс улс төрийн томилгоогоор бус, мэргэжлийн баг бүрдүүлж ажиллах шаардлагатай. Хоёрдугаарт, үндэсний компаниудыг бодлогоор дэмжих хэрэгтэй. Томоохон бүтээн байгуулалтад дотоодын аж ахуйн нэгжүүд оролцох боломжийг бүрдүүлэх нь эдийн засгийн үр өгөөжийг дотооддоо үлдээх чухал нөхцөл болдог. Дэлхийн олон улс, тухайлбал БНСУ өөрсдийн дотоод нөөц бололцоонд тулгуурлан томоохон дэд бүтцийн төслүүдээ амжилттай хэрэгжүүлсэн туршлагатай. Гуравдугаарт, хот төлөвлөлтийг олон улсын түвшинд, мэргэжлийн өндөр стандарттай хийх шаардлагатай. Үүний тулд гадаадын туршлагатай мэргэжилтнүүдтэй хамтран ажиллах, ялангуяа энэ чиглэлээр тэргүүлэгч улс орнуудын туршлагыг нэвтрүүлэх нь зүйтэй. Эцэст нь хэлэхэд, өнөөдрийн нөхцөл байдалд тулгамдаж буй гол асуудал нь бодлогын алдаа, хэрэгжилтийн сул талтай холбоотой. Иргэдийн хувьд шударга, ил тод, мэргэжлийн шийдвэрийг л хүсэж байна. Үүнд улс төрийн нам, сөрөг хүчний хувьд бодит дуу хоолой болж, зөв шийдлийг шаардах нь хамгийн чухал үүрэг гэж үзэж байна.
-Ардчилсан нам дотооддоо фракц ихтэй, эв нэгдэлгүй мэт харагддаг. Та нийслэлийн намыг удирдахдаа эв нэгдлийг хэрхэн хангаж ажиллах вэ?
-Эв нэгдлийг хангахын тулд хамгийн чухал зарчим бол даргын дүрд орохгүй байх. Өөрөөр хэлбэл, би захиран тушаах биш, харин зохицуулах үүрэгтэй хүн байх ёстой гэж харж байна. Намайг их хурлаар батламжилсны дараа би өрөөнийхөө үүдэнд “Нийслэлийн намын зохицуулагч” гэсэн хаяг хадна гэсэн бодолтой байна. Энэ нь Монголын ардчилсан хөдөлгөөний зохицуулагч Санжаасүрэнгийн Зориг ардчиллыг бүтээхдээ зохицуулагч гэх нэршилтэй ажиллаж байсантай адил зарчим юм. Би эрх мэдлийг төвлөрүүлэх биш, харин талуудыг тэнцвэртэйгээр нэгтгэж ажиллана. Хэрэв хоёр тал 50:50 хувийн харьцаатай, харилцан хүндлэлтэйгээр ажиллавал үр дүнд хүрнэ. Харин нэг тал нь давамгайлж, нөгөө талыг шахах тусам зөрчил нэмэгддэг. Тиймээс намын дотоод харилцаанд мөнгө, албан тушаалын, нөлөөллөөс үл хамааран бүх гишүүдийг ижил тэгш харж, харилцах нь чухал. Жирийн гишүүн ч бай, туршлагатай лидер ч бай ялгаагүй нэг зарчмаар хандах ёстой.
-Ер нь АН-д одоо өрнөж байгаа үйл явцыг та хэрхэн харж байна вэ. Намын шинэчлэл байж чадах уу?
-Намын гишүүд одоогийн энэ үйл явцыг маш их хүлээж байсан. 2016 оны сонгуулийн ялагдлаас хойш дотоод сонгууль явагдаагүй, бараг 10 жилийн дараа дахин зохион байгуулагдаж байна. Энэ хугацаанд ҮБХ-ны гишүүд орон нутагтаа ажиллаагүй. Ер нь нэг байр суурин дээр удаан хугацаанд байж ирлээ. Харин О.Цогтгэрэл дарга намын даргаар сонгогдсоноор тодорхой өөрчлөлт гарч эхэлсэн. Тухайлбал, нийслэлийн намын хорооны 225 гишүүний 72 хувь нь шинэ залуу хүмүүс байна. Энэ нь намд шинэ уур амьсгал, шинэ өнгө төрх авчирч байгаа. Шинэ баг бүрдэж, тэдэнтэй хамт урам зоригтой ажиллах нь улс төрийн амжилтын үндэс юм. Улс төр өөрөө хобби, сэтгэл зүтгэл дээр тулгуурладаг салбар. Багийн ажиллагаа сайн байвал үр дүн гардаг. Харин эсрэгээрээ дотоод зөрчил, бугшсан байдал давамгайлах үед хор хов, мөнгөний нөлөө орж ирж, ажил урагшлахгүй болох эрсдэлтэй. Манай намын хувьд тодорхой хугацаанд ийм бугшсан байдалтай байлаа. Бүр тодруулбал, дотоод зохион байгуулалтад гаднын нөлөө орж ирсэн. Үүнээс улбаалан нам өөрийн бие даасан байдал, эрх чөлөөгөө бүрэн хэрэгжүүлж чадаагүй нөхцөл байдал үүслээ. Тиймээс иргэдийн итгэлийг эргүүлэн авахын тулд эхлээд нам өөрөө цэвэршиж, шинэчлэгдэх шаардлагатай. Энэ шинэчлэлийн эхлэл тавигдаж байгаа нь эерэг үзэгдэл гэж харж байна.
-Намын дарга О.Цогтгэрэлийг бүлгийн даргаас нь огцруулах асуудал яригдаж байгаа гэж ойлгосон. Энэ асуудалд та байр сууриа илэрхийлэхгүй юу?
-Намын дарга болон бүлгийн даргын байр суурийг салгах нь зөв шийдэл биш. Дэлхийн олон орны жишээн дээр намын дарга нь парламент дахь бүлгээрээ дамжуулж сөрөг хүчний үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлдэг. Өөрөөр хэлбэл, намын бодлого, байр суурь парламентын гишүүдийн үйл ажиллагаагаар илэрч, тэдгээр нь намын “нүүр царай” болдог. Жишээлбэл, парламентын мэтгэлцээн, ерөнхий сайдын асуулт хариултын цаг зэрэг нь тухайн намын чадавх, соёл, бодлогын илэрхийлэл болдог. Энэ утгаараа намын дарга болон бүлгийн дарга нь хамтдаа уялдаа холбоотой ажиллах нь сөрөг хүчнийг илүү хүчтэй, үр нөлөөтэй болгоно. Зарим улс оронд бүр парламент дотроосоо намын даргаа сонгодог жишиг ч бий. Энэ нь намын үйл ажиллагаа парламентад төвлөрч, бодлого нь гишүүдээрээ дамжин хэрэгждэгтэй холбоотой.
Манай улсад намын дотоод бүтэц, сандал суудал, эрх мэдлийг хуваарилахдаа илүү “бялуу” хуваах хандлага давамгайлж ирсэн тал бий. Үүнийг өөрчилж, бодлого, зарчимд суурилсан шинэ хандлага руу шилжих шаардлагатай. Ерөнхийдөө энэ шинэчлэлийн үе шат бол намын хувьд том боломж. Шинэ хүмүүс, шинэ уур амьсгалтайгаар илүү нэгдмэл, зарчимч байдлаар ажиллаж чадвал нам иргэдийн итгэлийг эргүүлэн авах үндэс бүрдэнэ.
-Та ажлаа аваад удаагүй байна. Ер нь багаа хэрхэн бүрдүүлж ажиллах вэ?
-Багаа илүү нээлттэй байдлаар бүрдүүлж байна. Тухайлбал, Хэрэг эрхлэх газрын даргын суудал буюу манай намын хамгийн чухал албан тушаалын томилгоог бид нээлттэй, сонгон шалгаруулалтын зарчмаар шийднэ. Зөвхөн намын гишүүдээр хязгаарлахгүйгээр, сайхан хотод ажиллаж, амьдрахыг хүсэж байгаа иргэдэд энэ албан тушаал нээлттэй. Сонирхсон хүмүүс Нийслэлийн намын хороонд анкетаа ирүүлж, нээлттэй сонгон шалгаруулалтад оролцох боломжтой. Бид энэ үйл явцыг ил тод, өрсөлдөөнтэй байдлаар зохион байгуулна.
Хувь хүнийхээ хувьд би тодорхой нэг чиг баримжаа, судалгаанд суурилсан хандлагыг чухалчилж байгаа. Тэгэхээр энэ сонгон шалгаруулалтад оролцох хүмүүс маань Ли Куан Югийн Сингапурыг хөгжүүлсэн бодлогыг уншиж, зарчмуудыг судалж, ойлгоосой гэж хүсч байна. Ядаж тухайн чиглэлээр уншиж, тодорхой ойлголттой байх нь энэ албан тушаалд ажиллахад чухал суурь болно. Учир нь хотыг амжилттай хөгжүүлсэн олон улсын туршлагаас суралцах, тэдний бодлого, менежментийн зарчмыг ойлгох нь бидэнд “зөв загвар”, “модель” бий болгоход тусална. Ялангуяа Сингапур шиг хот улс хэрхэн дэлхийн түвшний төв болж хөгжсөнийг судлах нь манай нөхцөлд ихээхэн ач холбогдолтой.
Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин
2026 ОНЫ ДӨРӨВДҮГЭЭР САРЫН 8. ЛХАГВА ГАРАГ. № 66 (7808)

Ч.Жачин: Монголын уран зохиолыг жинхэнэ уран зохиол болгосон бүтээлүүд бол “Миний нутаг”, “Учиртай 3 толгой“

gerelchuluun — Wed, 01 Apr 2026 15:47:28 +0800

Монголын орчин үеийн уран зохиолын үндсийг бахархалтай сайхнаар тавилцсан, суут зохиолч Д.Нацагдорж харамсмаар цөөн жил амьдарсан ч үлдээсэн өв, уран яруу дүрслэлүүд нь өдгөө ч үндэсний ухамсар сэтгэлгээнд хүчтэй нөлөөлсөн хэвээр билээ. Мэндэлсний нь 120 жилийн ойг тохиолдуулан Монгол Улсын гавьяат багш, доктор, профессор Ч.Жачинтай ярилцаж, Д.Нацагдоржийн “жинхэнэ төрх”, түүний гар бичмэл дээр "нуугдаж" үлдсэн сонин сайхнаас тодруулахыг зорьсон юм..

-Монголын хэдэн үеийг яруу сайхан, өөдрөг бадрангуй бүтээлүүдээрээ соён гэгээрүүлсэн Дашдоржийн Нацагдоржийг Монголын орчин үеийн ууган зохиолч гэдэг. Гэхдээ сүүлийн үед Монголын орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгчдийн нэг гэж ярьж бичсэн харагдана. Үндэслэгч үү, үндэслэгчдийн нэг үү, яагаад?
-Д.Нацагдорж гуайг Монголын орчин үеийн уран зохиолыгүндэслэгч гэдгийг бараг л 1960-аад оны үеэс л ярьсан. Анх 1945 онд Д.Нацагдоржийн14 зохиолтой жижигхэн түүвэргарсан юм.

Түүн дээр академич Ц.Дамдинсүрэн гуай бичихдээ, “Д.Нацагдорж бол Монголын сонгодог зохиолч мөн” гэж хэлсэн байдаг. Энэ бол их ул үндэстэй, гүнзгий дүгнэлт.

Д.Нацагдоржийн уран бүтээлийг бидний энэ үе байтугай хойч үе маань сонирхож уншина, тэдэндхэрэгтэй зохиолыг туурвисан гэж Ц.Дамдинсүрэн гуай хэлж шүү дээ. Үнэхээр ч түүнээс хойш Д.Нацагдорж гуайн уран бүтээлийн өв улам дэлгэрсээр 100 гаруйзохиолыгньөнөөгийн уншигчид унших бололцоотой болжээ. Түүнээс хойш 1966 онд Д.Нацагдоржийн мэндэлсний 60 жилийн ой болоходМонголын Зохиолчдын Эвлэл,манай сэхээтнүүд илүү их анхаарал тавьж,нэлээн дэлгэрэнгүй түүврийг ньгаргасан.Үүндээрүндэслээд Д.Нацагдорж бол Монголын орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгч мөн гэсэн.
Ингэж дүгнэсний учир нь,нэгдүгээрт уран зохиолын бүх төрөл зүйлээр амжилттай туурвиж, тэдгээр нь уншигчдад бүрэн хүрсэн.Хоёрдугаарт,орчин цагийн монголын утга зохиолын хэл бүрэлдэхэд онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн. Өнөөгийн утга зохиолын хэлээр бичиж найруулаххэв маяг, үгийн сонголт, өгүүлбэрийн зохион байгуулалт, бүх зүйл нь Д.Нацагдоржийнуран бүтээлд илэрхийлэгдэн гарч ирсэн.

Зарим хүн санаатай ч юм уу, санамсаргүйгээр Монголын орчин үеийн уран зохиолын үндэслэгчдийн нэг гэж ярих явдал гарч ирж байна л даа. Гэхдээ чухам яг тэр 1930-аад оны үеийн зохиолууд дотроос өнөөдөр хэний зохиолыг хэн, хэр зэрэг уншиж байна вэ гэвэл яалт ч үгүй монгол хүн бүр Д.Нацагдорж гуайг уншиж байна.

Гудамжинд гараад харахад л“Хэнтий,Хангай,Саяны өндөр сайхан нуруунууд...”гээд л унших жишээтэй. Тэгэхээр Монголын уран зохиолыг үндэслэгч гээгүй, Монголын орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгч гэж хэлэх бүрэн үндэстэй.
Тэгэхдээ энэ үг бусадхүний,бусад зохиолчийн үнэ цэнийг бууруулах гэсэн санаа огт бишюм шүү.

Д.НАЦАГДОРЖБИЧИХИЙН ОДОНД
ТӨРСӨН ХҮН

-Д.Нацагдорж гуай уран зохиолын бүх төрлөөр туурвижээ. Уран бүтээлийнх нь оргил үеийг 1930-1936 он гэх нь бий. Зохиолч хүн ийм олон талт байх нь аль хэр түгээмэл үзэгдэл вэ?
-Д.Нацагдорж гуай ер нь бичихийн одонд төрсөн хүн шиг байдаг.Тэр бичихдадал, туршлагыггэрийн сургуулиар олж авсан. “Цаасан шувууны үлгэр”,“Оюун түлхүүр”-ээс эхлээд л “Тодорхой толь” ч гэдэг юм уу, тухайн үеийнхээМонголын бичигтэй хүний унших ёстой бүх зохиолыг уншсан шиг байгаа юм.
Тэгэхээр, нэгдүгээртих уншжээ.ТүүнчлэнД.Нацагдорж гуайавтономитын үед Хүрээндбайгуулсандунд сургуульд явсан болов уу гэхээр баримтууд байдаг. Албан ёсны хүүхдүүдийн нэрд ороогүй боловч сайн дураараа тэр сургуульд явах боломжийгтүүний эцэг Дашдоржолж өгсөнбайх үндэслэлтэй. Тэгэхээр эрдэм боловсролд их эртнээс шамджээ.
Зураг: Зураач Ж.Саруулбуян "Мөнх тэнгэрийн дор"

Д.Нацагдорж гуайн гар бичмэл, юмсыг үзэж байхад хятадаар тэмдэглэсэн зүйлс цөөн биш байдаг. Оросоор бас бичсэн байдаг.

Тэр дунд сургуулийн программд орос, хятад хэл үздэг байсан.Мэдээж хожим нь сургуульд яваадорос, германхэлсурсан.Герман хэлийг3-4 жилийн хугацаанд үнэхээргерман хүнээс дутахааргүйгээр сурсаннь сонин шүү.Бичсэн зүйлсийг ньгерман хүнд үзүүлэхэд“Яг лгерман хүн шиг бичсэн байна”гэж надад хэлж байсан.Их л авьяастай,мэрийлт чармайлттай,үнэхээр цуцашгүй хөдөлмөрч хүн байж дээ.

-Энэ хорвоодД.Нацагдорж гуай31-хэн насалсан. Уран зохиолын бүх төрлөөр бичиж, нийгмийн амьдралынолонсалбарт яаж тэгж далайцтай ажиллаж чадсан юм бол бодогдохоор нас шүү дээ.ТэгэхээрЕвропт сурсан боловсрол нь түүний уран бүтээлд хэрхэн нөлөөлсөн байдаг вэ?
-Нэгдүгээрт,түүнд эрдэм мэдлэг,хичээл зүтгэл байжээ. Түүний хажуугаар цаг үе нь шаардаж дээ. Үнэхээр өөрсдийнхөө амьдралыг хоцрогдсон хэцүү болчихжээ гэдгийг Нацаг гуайгаас эхлээд бүх хүнтэр үед ойлгож байсанучраас“хөмөрсөн тогооны доторх”гэж зүйрлэн хэлж байжшүү дээ. Тэгээд манай улс яаж ийж,зүй зохисыг нь олж байгаад Герман,Францад хүүхдүүдийг сургасан байдаг. Тэднийдотор Д.Нацагдорж, түүний гэргий Д.Пагмадуламнарорсон. Д.Нацагдорж гуай тэр цагийг үнэхээр сайн ашигласан байдаг л даа. Тэнд герман хэл үзсэн,сонин сэтгүүлийн хичээл номд суусан,театртай ч сайн танилцсан.
Түүнд яруу найраг, үргэлжилсэн үгийн зохиолбичих манайөөрийн суурь байсан. Түүнчлэн Д.Нацагдорж гуай зүйр цэцэн үгс цуглуулж байсан байдаг. Бүр бөөгийн дуудлагыг тусгайлан судалсан дэвтэр нь бий.Хүүрнэл зохиолбичихсуурь нь үлгэр гэдэг гайхамшигтай юмаас эхтэй. Тэгээдардын үлгэр ийм байдаг юм бол жинхэнэ Европ зүгийн үргэлжилсэн үгийн зохиол ийм байж болох юм гэдгийг Д.Нацагдорж гуай гаргаад ирсэн. Жүжгийн зохиолын тухайд харилцаа дуу гэх мэтээр манай уламжлал байсан ч Европ дахины жүжгийн зохиолынхэлбэрээр“Учиртайгурвантолгой”-гбичсэн.

Тэгэхээр Д.Нацагдорж гуай нийгэм, улс төрийн амьдралд өргөн дэлгэр оролцож явсан нь эзэмшсэн боловсрол дээр нэмэх нь авьяас, тэгээд цаг үеийн шаардлага байж дээ.

Ийм учраас Д.Нацагдорж гуай богинохон хугацаанд энэ бүх зүйлд оролцох шаардлага ч байж,түүнийгээ нэр төртэй хэрэгжүүлсэн уран бүтээлч,нийгэм төрийн зүтгэлтэнбайсныгөнөөдөр нүүр бардам баяртай сайхнаар хэлж болох хүн юм даа.

МАРКО ПОЛОГИЙН ТЭМДЭГЛЭЛИЙГ АЗИД АНХ УДАА ОРЧУУЛСАН ХҮН

-Их зохиолч үнэхээр харамсмаар богино насалсан. Түүнийдотоод зөрчил, ганцаардал ньзохиолынх нь гар бичмэлдхэр илэрдэг вэ, юу нь танд сонин сайхан байсан бэ?
-Зохиолчийн гар бичмэл гэдэг бол бараг тэр хүний дотоод ертөнц рүү нь нэвтрэх үүд хаалга байдаг. Шаналж зовсон, баярласан, гомдсонтэр бүх зүйлньгар бичмэлд нь үлддэг. Тэр байтугай эмнэлэгт хэвтээд байж байсанньч,шөнө нойр нь хүрэхгүй суугаад зохиолоо бичиж байсанбүгд л гар бичмэл дээр нь байдаг. Тэр амьдралынх нь эгзэгтэй мөч бүр,туулж байсан амьдрал нь надад илүү сонин сайхан байсан. Жишээлбэл,Д.Нацагдорж гуай 1934 онд“Хэлхээгүй сувд”гэдэг зохиол бичихээр их том төлөвлөгөөгаргаж,маш их судалгаа хийсэн байдаг.“Хэлхээгүй сувд”гэдэг зохиол тууж уу,роман уу гэдэг талаар өнөөдрийг хүртэл судлаачид нэг мөр болж чадаагүй. Д.Нацагдоржгуайг“Ордны нууц”гэдэг роман бичсэн юм гэнэбилээ, тэр роман нь олдохгүй байна гээд судлаачид ярьж л байдаг.
Тэгэхээр тэрээрбичиж чадах байсан уу гэвэл бичиж чадах байсан. Тэгтэл яагаад бичсэнгүй вэ гэвэл, 1935-1936 оны үед Д.Нацагдорж гуай судалгааны маш их ажилтай байсан.1932-1934оны үед тэр үеийн шинжлэх ухааны хүрээлэн гэдэгт орчуулгын ажил хариуцажбайсан.Уран зохиолыг ч,түүхийн зохиолуудыг ч орчуулсан,бүр тэргүүн зэргийн орчуулагч байсан.

Монголын түүхийг цэгцтэй сайн судалъя гэдэг зорилго Д.Нацагдорж гуайд үнэхээр байсан шиг байдаг. Тэгэхдээ бүр эртнээс нь, Хүннү Сүннүгийн үеэс нь эхлээд Чингисээр дамжуулаад явъя гэсэн бодолтой байжээ.

Түүхийн талаар“Монголын түүхийн товч”гээдөгүүлэл бичсэн шүү дээ.МөнМонголын түүхтэй холбоотой зохиолуудыг өөрөө орчуулсан. Марко Пологийн тэмдэглэлийгАзид анх орчуулсан хүнньД.Нацагдорж гуай байх.Түүнээс гадна түүхийн холбогдолтой зохиолуудыг бусад хүнээр орчуулгаад орчуулсныг нь хянадаг байжээ, энэ бол их айхтар ажил шүү. 1935 онд түүхийн тасгийн эрхлэгч, 1936 онд дуунухааны тасгийн эрхлэгч болсон. Монгол хэлний анхны тайлбар толийг зохиох комисст орж их ажил хийсэн.Ер нь, нэг хүн бараг барахын аргагүйихажил хийсэн дээ.Тэгэхээр“Хэлхээгүй сувд”мэтийн тийм том зохиол бичих цаг зав гараагүй байх.

-“Хэлхээгүй сувд”-ыг роман байсан гэж үзэх үндэс нь юу байдаг вэ?
-Материалуудыг нь үзэхэд, нэг сайхан роман бичихээр зорьж байсан нь тодорхой байдаг. Тэр бичмэл тэмдэглэлүүд дотор романы тухай их олон удаа тэмдэглэж ярьж хөөрсөн зүйл байдаг. Жишээлбэл,“Роман бичих нь нэг сайхан байшин барихтай адил”гэдэг ч юм уу. “Үлгэргүй хүн,үзэлгүй роман байж үл болно”гэж.Үзэлгүй роман байж үл болно гэдэг нь ер нь зохиолдфилософи чиглэл заавал байх ёстой гэдгийг хэлжээ.Үлгэргүй хүн байжүлболно гэдэг нь, романд дүрслэгдэж байгаа хүн өөрийн туулсан амьдралтай,өөрийн хувь заяатай байх ёстой гэдгийг яруу найрагч хүн учраас толгой холбоод л хэлчихсэнбайх жишээтэй.
Энэ романдаа Богдыг үзүүлнэ,гол үйл явдал нь Богдын ордондтулгуурлана, гадны гар хөл бологсдын нөлөөтэй ч байж магадгүйбусармаг үйл явдлуудыг нь шигтгэж оруулна гэжтөлөвлөсөн байдаг. Тэгээд 10-20 хүний хувь заяаг энэ зохиолд үзүүлнэ гэхээр аргагүй л роман харагдаж байгаа биз дээ. Д.Нацагдорж гуай ер нь Европ дахины их том том туульсын романуудыг мэдэж байсан учраас түүний хэмжээнд л нэг том роман бичнэ гэж бодсон болохоос, өдгөөгийнзаримроман шиг юм бичье гэвэл нэгсарын дотор л биччих байсан байх.Их өндөр хэмжүүр тавьж байсан учраас тэр романаа бичиж амжаагүй болов уу даа.

-Монголын утга зохиолын нэртэй төлөөлөгч В.Инжинаш, Д.Равжаа нараар жишээ татъя л даа.Д.Нацагдорж гуайгаас 100 жилийн өмнө Д.Равжаа, 70 жилийн өмнөВ.Инжинаш мэндэлсэн. Д.Нацагдорж гуайөмнөх үеийнхнээсээ юугаараа ялгаатай байсан бэ?
- Д.Нацагдорж гуай өмнөх үеийнхнээсээ ялгаатай байсан нь, нэгдүгээрт, шинэ дүр гаргаж ирсэн. Чингис хаан өмнө нь дүр байсан. Сайхан хутагт хувилгаад мөн дүр байсан. Гэтэл жирийн малчин хүн, жирийн сэхээтэн хүн, жирийн сурагч гээд цоо шинэ дүр бүтээсэн.Хоёрдугаарт, цоо шинэ асуудлуудыг дэвшүүлсэн.

Гуравдугаарт, жинхэнэ бичгийн ба ярианы хэлний дундаас цоо шинэ утга зохиолын хэлийг бүрдүүлж гаргаж ирсэн.

- Д.Нацагдоржийг бид сурах бичиг дээр бичигдэж ирсэн намтраар л "сайн таньдаг". Харин таны судалгаанд тулгуурлавал “жинхэнэ Нацагдорж” ямар хүн байв, олон нийт төдийлөн мэддэггүй, “нуугдмал” Нацагдорж гэж бий юу?
-Зүгээр баримт хэлье.Шагдаржавын Нацагдорж гэж алдартай түүхч байдаг. Түүнийг Д.Нацагдорж гуай түүхийн тасгийн эрхлэгч байхдаа түүхийн тасагт туслах ажилтнааражилд авсан байдаг. Тэгээд нэг жил ажиллуулсныхаадараа шинжлэх ухааны хүрээлэнд хүсэлт бичсэнбайгаа юм. Энэхүү“Ш.Нацагдорж болбоос ирээдүйд Монгол улсад хэрэгтэй хүн болохын учир цалинг нь нэмж өгнө үү”гэсэн.Ш.Нацагдоржгуай“Миний талаар ингэж бичиж байсныг ньби мэдээгүй”гэж хэлсэн байдаг. Тэгэхээр ямар зэргийн хүн байж вэ гэдгийг эндээс харж болж байгаа.“ЗаШ.Нацагдорж оо,би чамайг тодорхойлсон шүү,би чиний цалинг нэмэх гэж байгаа”гэж яриагүйбайх нь шүү дээ.

Хоёрдугаарт,Д.Нацагдорж гуай хэлмэгдсэн гол шалтгаан нь тайжязгуур.Монголчууд1921-1990 он хүртэл угсаагарвалааямагт нууж байлаа.Ноёны ч хүүхэд бай,бүгдээрээл "харцардынхүүхэд" гэдэг байв.
Зураг: Жавхланг бадруулагч үүрийн гишүүн байхдаа 1924 онд авхуулсан гэж 1976 онд Ч.Хас Ч.Жачинд ярьжээ.

Тайжийн хүүхэд гэдэг 1930-аад оноос хойш амьдрахын аргагүй байсан. Тэгэхээр үнэнч байсны хамгийн тод илрэл нь өөрийнхөө тайж гэдгийг хэзээ ч нуугаагүй, түүгээрээ дууссан. Тэр хатуу ширүүн үед Чингисийн удмын тайж хүн гэдэг угсаа нь түүний амь насыг авч одсон байх.

Гуравдугаарт,Д.Нацагдорж гуайн гар бичмэлүүд, зураг хөрөгбүгдүрэгдэж болох байсан. Чухамдаа Д.Нацагдорж гуай сайн хүн байсан учраас гар бичмэлүүд,холбогдох юмсыг нь шавь нар, танил нөхөд нь хадгалж байгаад1948 оноос хойш цувруулаад манайд өгсөн. Муу хүний юмыг тэгж хадгалах учир байхгүйгэжби боддог.
Дөрөвдэх баримт нь, Түүнийгхоёрудаа шорон гянданд хилс хэргээр хорьсон.Анхных нь 1932 оны хавар шоронд хийхдээ Германы тагнуулууд цугласан,Манж-го улсын ойг тэмдэглэсэн гэжД.Нацагдорж гуайг 6 сар орчим шоронд хорьсон,9 удаа байцаасан. Тэгэхэд чи хэний тагнуул вэ,хэний бүлгийн гишүүнбэгэх мэтийн айхтар асуултуудадД.Нацагдорж гуай нэг ч монгол хүний нэрхэлээгүйбайдаг. Хүний нэр хэлбэл л барьж хориод байсан байхгүй юу. Энэ бүгдээс харахад Д.Нацагдорж гуай жинхэнэ язгууртан хүмүүжлээр хүмүүжсэн хүн байжээ.Харин7 настай байхдаа ээжийгээ алдаж, аавтайгаа хоёулхнаа байсан учраас хүний зовлон мэддэг,өр нимгэн хүн болсон байхталтай. Муу аав минь намайг үүрч дүүрч өсгөсөн гэж хэлсэн байдаг.

Д.Нацагдорж бол Германы Монгол судлалын төвд очиж ажилласан анхны монгол хүн.

ЗУУНЖИЛИЙН ДАРАА Ч "ЖАРГАЛАН ЖАРГАЛАН ЖАРГАЛАН"-Г УНШИХЫН УЧИР

-МонголУлсЕвропт боловсон хүчнээ бэлтгэж эхэлсний 100 жилийн ой болж байна. Хээрийн галуу нисэн үл хүрэх газраас "эрдэнэ өвөрлөн" ирцгээсэн тэдгээр хүүхдийг анх хэрхэн сонгож Еврод руу явуулж байсан байдаг вэ?
-Европт явуулсан тэр 30 хэдэн хүүхэд бүгд дунд сургуульдамжилттай сурч байсан.Тэр1926 онд явуулахад ардын хүүхэд,феодалын хүүхэд гэж ялгаагүй.Жишээлбэл,Наваан-Юндэн гуай бүр ноёнгаралтай хүн байсан шүү дээ.
Тэгээд огт дунд сургуульд сураагүй хүнийг тийш нь явуулахгүй.Тиймээс урьд нь Д.Нацагдорж гуайдунд сургуульд сурчихсан байсны нэг баталгааньэнэболдог.Д.Нацагдорж гуай ер нь сургуульд явж суръя гэдэг хүсэлтийг тэр үеийн нам төрд байнга тавьжбайсан байдаг. Тийм учраас1925 онд анх тэр үеийн Орост нэг жил цэргийн улс төрийн сургуульд явсан.Тэгээдахиад Герман руу яагаад явах болов гэхээр түүний зорьж байсан хэрэг бол цэргийн том даргаболох биш, харинэрдэм судлал түүх, соёлын талын юмсурах байсан. Д.Нацагдорж гуайтэдгээр хүүхдээс арай ахмад,20 хүрчихсэн бас гэр бүлтэй байсан.

Германд Д.Нацагдорж гуай чинь бүр Монгол судлалын их том эрдэмтэнтэй танилцаж, хамтран ажиллаж байсан байгаа шүү дээ. Тэгэхээр хэр зэрэг, ямар түвшний хүн байсныг нь эндээс бас харж болно л доо.

-Д.Нацагдоржтой харилцаж байсан тэдгээр он жилд Э.Хэнишийнсудалгаа ч их амжилттай явсан байдаг гэж судлаачид ярих болсон байна билээ. Тэгэхээр Д.Нацагдоржийн туурвил зүйн сэтгэлгээний шинэчлэл,арга барилдямар онцлог ажиглагддаг вэ?
-Д.Нацагдорж гуайн бүх зохиолыг харах юм бол тэр үнэхээр яруу найрагч гэдэг ньтодорхой байдаг.“Учиртайгурвантолгой”гэхэд л тэр чигээрээ яруу найраг шүү дээ. Илэрхийллийг ямагт яруу найргаар юм уу, шүлэглэсэн хэлбэрээр, тэгэхдээ хүний дотоод сэтгэлийг илэрхийлсэнбайдаг. Ер нь бүх цаг үед бичдэг байсан гэдгийг нь баттай хэлж болно.
Жишээ нь,гуанзанд сууж байхдаа3 хүүхэнороодгарахад л“Хи хи хи” гэдгээбичсэнбайх жишээтэй.“Их авгай”гэдэг зохиолоо эмнэлэгт байхдаа, “Ондоо хүмүүжил” жүжгийг1936 онд шоронд байхдаа бичсэн байдаг.Шөнө босоод л зохиол бичдэг байсан. Жишээлбэл,“Шувуун саарал”гэдэг зохиолыг нойр хүрэхгүй бичиж байна гэх мэт.Маш хурдан бичдэг хүн байж л дээ. “Учиртайгурван толгой”-гД.Намдаг гуай шаардсаар байгаад бичүүлчихсэн байдаг.Эрүүл мэндийн сэдэвтэй хэдэн зохиолыгньхэдэн 10 эмчээс дутуугүй Монголын эрүүлийг хамгаалах салбартнөлөө үзүүлсэн гээд манай хууччууд дүгнэчихсэн байдаг. Эрүүл энхийнхээ шүлэгт Д.Нацагдорж гуай жинхэнэ философио,хүний амьдралын тухай үзлээшингээгээд оруулчихсан байдаг шүү дээ.
"Жаргалан жаргалан жаргалан..." гээд100 жилийн дараа ч уншиж л байна гэж би итгэдэг.Зураач Г.Актив "Хи хи хи"

-Герман хамт суралцаж байсан Д.Намдаг гуайтай нэлээд ойр байж дээ гэж санагддаг?
- Д.Намдаг гуайтай бол Германд нэг их сүрхий танилцаж чадаагүй ээ. Тэр хоёр 1932 онд шоронд орох үед л их сайн танилцсан гэж байгаа юм. Тэд ямар ч байсан хоёр уран бүтээл дээр буюу “Учиртай гурван толгой”, “Би биш”жүжиг дээр хамтарч ажилласан байдаг. “Би биш” жүжгийг Д.Нацагдорж, Д.Намдаг хоёр хийсэн гэж судлаачид хэлдэг л дээ. Д.Намдаг гуай амьд сэрүүн байхдаа “Би биш”-ийг би бичсэн гэж хэзээ ч хэлж байгаагүй.
ХаринД.Намдаг гуай хожим их том уран бүтээлч болоход Д.Нацагдорж гуай нэлээн нөлөө үзүүлсэн байж магадгүй. Жишээлбэл,“Цаг төрийн үймээн” романыг бичихдээ Д.Нацагдоржийн гэргий Д.Пагмадуламыг зохиолынхоо гол баатарОюундарийнэх дүр болгож авсан. Яагаад Д.Пагмадулам Оюундарийн эх дүр болчихов гэхээр, Д.Пагмадулам тэр үеийн Маймаа хот буюу Амгаланбаатарт гэрийн сургуулиар боловсрол эзэмшжээ. Тэр үеийн хүрээний нэлээн гайгүй боловсролтой айлууд манж, хятад, тэгээд орос ч байдаг юм уу гадаад хэл, шанз тоглохоос авхуулаад хөгжим, бичиг үсэг, тэгээд хүнтэй харилцах боловсролыг хүүхэддээ олгож байсан. Тийм хүрээний их сүрхий, сайхан бүсгүй бол Д.Пагмадулам байж л дээ. Оюундарь ч зохиол дээрээ хөгжим тоглоод л, бичиг үсэг заалгажбайдаг шүү дээ. Бас нэг мундаг сонин юм нь Д.Пагмадулам Д.Нацагдорж гуайтай суухаасаа өмнө Богдын зарлигаар бусдад богтлогдож байсан байдаг. Оюундарийг бас тэгдэг биз дээ.

Түүнчлэн Д.Нацагдорж гуайн “Хэлхээгүй сувд” гэдэг зохиолд Дариймаа гэж их сайхан хүүхэн гарч байгаа юм. Түүний сурч боловсорч байгаа нь Д.Пагмадуламтай дүйж очно. Дариймааг Богдын зарлигаар бас өөр хүнд өгсөн тухай тэмдэглэсэн байдаг. Тэгэхээр Д.Намдаг гуай “Цаг төрийн үймээн” бичсэн нь Д.Нацагдорж гуайн хийж амжаагүйг гүйцээж дээ гэж бодогддог.

-Их зохиолч орчуулах зохиолуудаа ямар шалгуураар сонгож байсан байдаг вэ?
-Сонгож орчуулж байсан. Пушкинийг үнэхээр шүтдэг байсан байж магадгүй. Тэгээд Пушкиний “Хоригдол”,“Хэрээ хэрээний зүг ниснэ”,“Анчар” эд нарыг орчуулсан байдлыг нь үзэхэд, “Ер нь, их сүрхий орчуулсан байна аа”гэдэг юм шүү дээ.
Д.Нацагдорж гуай 1930-аад оноос хойш хэцүү цаг үед амьдарч байна даа гэдгийг илүү мэдэрч байсан шиг байгаа юм. Тийм учраас “Од” шүлэгтээ манай ертөнц шиг будилаан балар танай тэнд байна уу, үгүй юу гэж асууж байгаа шүү дээ. “Хоригдол” эд нар ч бас тиймэрхүү л утгатай. А.П.Чеховыг их сайн зохиолч гэдгийг Д.Нацагдорж гуай мэдэж байсан байна.

-Тэр шинэ жил тэмдэглэж байгаа зураг яагаад буруу тайлбарлагдах шалтгаан болсон юм бол?
-Тэр шинэ жилийг тэр үеийн Аж үйлдвэрийн яамны сайд Содном гэдэг хүний байшинд хийсэн байгаа юм.Зураг хөргийг нь харахад нэлээн урт ширээтэй, том байшин байдаг.Европтшинэ жилийг тэд бүгдээрээ үзжээ.Тэгэхдээ Францявсан хүмүүсэнд ирээгүй,Орос, Германд боловсрол эзэмшсэн болон НинаЧистякова/Д.Нацагдоржийн охины ээж, сурв/-гаас эхлээд л орос хүмүүсчтэнд оролцсон.Урьд нь ч тэд жоохон нийлдэг байжээ. Тэгээд1931 он дуусаад л1932 он эхлэхэд шинэ жил тэмдэглэсэн,тэнд ямарваа нэгэн бодлого зорилго ерөөсөө байгаагүй болов уу. Яагаад гэхээр, цугласан улсуудын байдлыг харахадбүгдээрээ сэхээтнүүд, цэргийн дарга энэ тэр улс төрийнхүмүүс байгаагүй. Зурагчин ч ялгаагүй хамт сурч байсан нөхөр нь байдаг.

Зургийг өгсөн тухайд бол, тэр үед нэг журам гарчихсан байсан юм гэнэ ээ. Зураг авбал нэг хувийг нь Дотоод яаманд өг гэж. Түүн дээр бичсэн бичиг нь л хорлонтой. “Тайж Д.Нацагдоржийн банкет” гэж байгаа байхгүй юу.

Тэр Содном сайдын байшингаас гаргах тухай хүрээлэнд бичиг өгөхдөө хүртэл “герман Д.Нацагдоржийг энэ байшингаас гарга” гэж байгаа юм. Тэр байшин нь улсын л харьяатай байшин байж л дээ. Тэр Содном гуай 1932 онд гарсан бослогын үеэр нас барчихсан хүн. Содном сайдын дүү ч юм уу, хүүхэдтэй ч юм уу Д.Нацагдорж гуай их найз байсан. Тэд бичиг зохиолыг нь үнэлдэг байсан байх л даа.

- "Миний нутаг” шүлгийг цээжээр мэдэхгүй монгол хүн байхгүй байх. Бас л нэг ороо бусгаа тэр цагт адлуулж байсан хэрнээ Д.Нацагдоржийн бүтээл алдаршихад юу нөлөөлсөн байдаг вэ?
-Ц.Дамдинсүрэн гуай“Д.Нацагдоржийг Нацагдорж болгосон,Монголын уран зохиолыг жинхэнэ уран зохиол болгосонхоёрбүтээл бол“Миний нутаг”,“Учиртай гурван толгой“юм”гэж хэлсэн байдаг. Нээрээ тэрхоёржигтэйхэн алдаршсан. Магадгүй Д.Нацагдорж гуайг хэлмэгдүүлэх үндэс бол энэ хоёроос болсон байх. Яагаад алдаршсан бэ гэхээр,“Учиртай гурван толгой” 1934 оноос эхлээд л театрт тавигдсан.1930, 1940-өөд оны үед шуудангийн машиндявж байсан улсууд“За,чи Нансалмаа,чи Юндэн бол,би Балганболъё, Хоролмааболъё" гээд л дуулаадявдаг байж л дээ.
Хуучин ший гэхээр нүүр амаа будсан юмнууд гарч ирдэг байсан бол яг өөрсөдтэй нь адилхан жирийн хүн Юндэн гээд л нэг сайхан залуу, Нансалмаа гээд л нэг сайхан бүсгүй гарч ирээд л, өөрсдийнх нь амьдрал дээр харж байсан шиг нь бие биедээ дурлаж байгаа үзэгдлийг үзнэ гэдэг бол тэр үед үнэхээр л онцгой сонин байж л дээ.

Ховдоос юм уу, Сүхбаатараас наашаа орж ирэхдээ “Учиртай гурван толгой”-г машины тэвшин дээр дуулсаар орж ирдэг байсан байгаа юм. Тэгж их алдаршсан. Зарим хүн 20, 30 удаа үзээд л. Тэр үед үнэхээр онцгой шинэ юм байсан байхгүй юу.

Зураг: Д.Нацагдоржийн мэндэлсний 70 жилийн ойгоор. Зүүн гар талаас
Б.Ринчен, Б.Ахтаан, Ц.Дамдинсүрэн, С.Удвал, С.Дашдэндэв, Ч.Чимид
“Миний нутаг”-ийг тэр үед хуурч Дамдинбазар гэдэг хүн бас хуурдан хэлж байж шүү дээ.Радиогоор үргэлж сонсдог юм нь“Миний нутаг”болчихжээ. Д.Нацагдоржодоогийнхоор ёстой“од”болонгуутатаархах улсууднэг хоёроор тогтохгүй байсан байх.
Шоронданхорчихоод гарч ирэхдээ,Д.Нацагдорж гуай ахиад шоронд орвол ч барахгүй юм байна аа, архи уугаад ингээд явж байваларай чдахиадхийчихгүй болов уу гэж, хүн харахад арчаагүй нэг муу архичинцарайлж,өрөөндөө ороод түүхээбичих,орчуулах,тольхийх ажлаа сайн хийгээд яваад байсан байдаг.
Харин2024 онд гардаг “Пагмадулам”гэдэг кинон дээр яахаа алдсаннэг мууархичин болгож гаргасан байна билээ,арай ч тийм байгаагүй ээ, бибол үнэхээр дургүй хүрсэн.

"ХЭЛХЭЭГҮЙ СУВД”-ЫН ТЭМДЭГЛЭЛҮҮДИЙГУНШИГЧДАД ХҮРГЭНЭ

-Их зохиолчийн өөд болсон тухай ямар мэдээ баримт байдаг вэ?
-Хамгийн лавтай 2 мэдээ байгаа юм. Нэгдүгээрт,Эвлэлийн Төв Хороонд ажиллаж байсан Хөхдэй гэдэг хүн л“Авьяаслаг сайхан шүлэгч маань нас барчихлаа”гэж эмгэнэл илэрхийлж бичсэн.Төр засаг ч,зохиолчдын байгууллага ч эмгэнэл илэрхийлээгүй.
Ц.Дамдинсүрэн гуай1945 ондгаргасантүүвэртээ“Манай нэг авьяаслаг сайхан зохиолч хөлчүүрч яваад амь насаа алдлаа”гэж бичсэн. Энэ бол зүгээр нэг үг биш гэжбибоддог.Тэр айхтар хүн “Д.Нацагдорж бол өөрөө жамаараа нас бараагүй ээ,гаднын нөлөөгөөр нас барсан шүү”гэдгийг тэр "хөлчүүрч яваад" гэдэг үгээр илэрхийлсэн.
Д.Нацагдоржийг феодал гэдэг, атаархдаг, хорсдог, гүтгэдэг, гүжирддэгхүмүүсийннөлөөгөөр нас барсан.Зургаансар шорон гянданд,ялангуяа зооринд суучихсан хүний эрүүл мэнд ямар болох вэ дээ. Эмнэлэгт үзүүлье,эмчлүүлье гэж их олон удаа хүсэлт гаргаж байсан. Магадгүй1937 онд Оросрууэмнэлэгт явсан бол бас ахиад нэг хэдэн жил амьдрах байсанч юм уу. Аль эсвэл нөгөө айхтар хэлмэгдүүлэлтээрхамгийн түрүүнд аваад явчихч байсан байж магадгүй л дээ.

- Д.Нацагдорж гуайнил болоогүй бүтээлүүд илрэх боломж өдгөө бий юу,эсвэл бүгдийг судалчихсан уу?
-Илрэх бололцоотой. Яагаад вэ гэхээр, Б.Содном гуайн амьд байхдаа, “Д.Нацагдоржийнхоёрдэвтэр байсан нэг нь олдохгүй байна.“Ордны нууц”гэдэг роман байсан”гээд л ярьдаг байсан.Тэгэхээр магадгүй нэг хэсэг зохиол нь өнөөдрийг хүртэл бид үзээгүй ч байж магадгүй.“Харанхуй хад”, “Ламбугайн нулимс”,“Соёлыг гайхав”эд нарчинь нэг л дэвтэр нь шүү дээ. Нэг дэвтэр дээр л 45-46 зохиолоохуулаад бичсэн,тэр нь л Хэл зохиолын хүрээлэнд хадгалагдаж байгаа юм.

Нөгөө дэвтэр нь үрэгдчихсэн бол магадгүй 40-50 зохиолыг нь бид өнөөдрийг хүртэл үзээгүй байх магадлалтай. Би бол Д.Нацагдорж гуайн зохиолуудаас уншигчдад хүргэсэн зохиол бол “Ондоо хүмүүжил” гэдэг жүжиг.

“Ондоо хүмүүжил”-ийг жижиг жижиг цаасан дээр,энд тэнд биччихсэн,эхлэл,төгсгөл нь аль юм,үүний дараа юу нь орох вэ гэж бараг 5-6 жил үзэж байж сая яг ийм зохиол байсан юм байна аа гэжгаргажирэх жишээтэй. Энэ бол судлаач хүний хувьд зорилготой сайхан ажил. Түүн шиг“Хэлхээгүй сувд”-ын тэмдэглэлүүдийгэнэ 120 жилийн ойгоорньүг нэг бүрчлэн гаргаж уншигчдадаа хүргэнэ. Тэгэхээр“Хэлхээгүй сувд”гэж ямар зэргийн юм байсныгуншигч судлаачид мэдэж авна аа гэсэн үг.

- Д.Нацагдоржийн нөлөө хожмын ямар ямар зохиолчдод хэрхэн илэрдэг вэ?
-Д.Нацагдорж гуайн нөлөөгөөр бичсэн улс зөндөө шүү дээ. С.Эрдэнэ гуай байна. Яруу найргийн хувьд болБ.Явуухулан гуай байна.Бүр илэрхий нөлөөтэй. Тэр байтугайЧ.Лодойдамба гуайдч нөлөөтэй. Ж.Лхагвын тэр сайхан дүрслэлийг Д.Нацагдорж гуайд хүрээгүй гэж хэлж болохгүй шүү дээ. Үнэхээр Д.Нацагдорж шиг л сайхан дүрсэлсэн байгаа. Гэхдээ эхний үлгэр загварыг бол үнэндээ Д.Нацагдорж гуай үзүүлсэн,нэг хэмжүүр тавьчихсан байна шүү дээ.

-Олон орон их зохиолчоо мөнгөн тэмдэгт дээрээ залсан байдагчлан Д.Нацагдоржийгоо мөнгөн тэмдэгт дээрээ дүрслэх уриалгыг залуу судлаачид гаргаж бичсэн байна билээ. Та үүнийг юу гэж үзэж байна вэ, эсвэлчухал бишасуудал уу?
-Үгүй ээ,чухал. Ер нь, энэ 120 жилийн ойгоор нэг тийм ганц юм хийчихээсэй гэж боддог. Бүр мөнгөн тэмдэгт дээр болдоггүй юм бол, ойд нь зориулжнэг марк гаргавал сайн сан. Их мөнгө ордог юм гэнэ ээ,марк хүртэл чадахгүй юм шиг л яриад байна.
Сонгодог сайхан зохиолчоо оюун санааныертөнц гэдэг үүднээс нь,нэг үйлдвэрийн тухай сайхан юм хэлчихсэн гэхдээ Д.Нацагдорж юу гэж хэлсэн бол гээд үздэг,рашаан усны тухай байлаагэхэдД.Нацагдорж гуай энэ талаар юу хэлсэн байдаг бол гээд хандах хүн маань Д.Нацагдоржгуай мөнөөсөө мөн гэж лбибоддог.

Ж.Гончигсүрэн: Ирэх жилийн өнгийг засах нь бус, өөрийгөө засах нь чухал

gerelchuluun — Mon, 16 Feb 2026 18:04:45 +0800

Билгийн тооллын 17 дугаар жарны“Сүрээр дарагч”хэмээхгал моринжил айлчлан ирж байна. Монгол зурхайнухаанд урган гарч буй морь жил, галмахбод нь байгаль дэлхий болон хүмүүсийн аж төрөхүйд нөлөөлөхбайдал, ирж буй жилийн өнгө төрхийг“Шороон үхэр”-ийн зурлагаархэрхэнтодорхойлжбайгааг тодруулахаарМУСГЗ, Монгол зурхайн “Түвдэнпэлжээлин” хийдийн тэргүүн, хамба лам Ж.Гончигсүрэнтэйярилцлаа.

-Зурхайн зурлагад“Сүрээр дарагч”хэмээх нэршил ямар утга учиртай вэ. Энэ нь жилийн өнгийг тодорхойлоход үүрэгтэйбайдаг уу?
-Арван хоёр жил жаран жилийн хүрдээр эргэн давтагддаг ч жаран бүр өөрийн нэр, өнгө, махбодын шинжтэй. Энэ жилийн хувьд “Сүрээр дарагч” хэмээх нэртэй.

“Сүрээр дарагч” гэдэг нь сүр хүчээрээ аливаа саадыг номхотгон дарах, хамгаалах бэлгэдэлтэй, ерөнхийдөө эерэг утгатай нэршил. Нэр, зурлагын бэлгэдлээр бол сайн жил хэмээн үзэж болно. Гэвч жил бол өөрөө сайн, муу гэхээс илүү хүний үйл, сэтгэлээс шалтгаалдаг гэдгийг мартаж болохгүй.

-“Галморь”жил гэхээр хүмүүс эрчхүчтэй, гал цогтойжил болно гэжбэлгэшээж байх шигбайна. Энэ хэр оновчтой дүгнэлт вэ?
-Гарах жилийг зөвхөнтухайн жилийн амьтнаар ньдүгнэхээсилүү таван махбод, жаран жилийн хүрдээр нь хамтатган шинждэг уламжлалтай. Гал махбод бол улаагчин өнгөөр илэрхийлэгдэнэ. Гал нь гэрэл, эрч хүч, хөдөлгөөнийг бэлгэддэг ч хэтэрвэл шатамхай, омголон шинжтэйшүү дээ. Тиймээс “сайн” эсвэл “муу” жил гэж туйлшрах бус, тухайн жилийн махбод, улирлын байдал, хаврын уур орсон өдрийн шинжээр цогцоор нь дүгнэдэг. Жаран жилийн хүрдэнд морь жил таван өөр махбодтойгоор давтагддаг. Тиймээс “морь жил болгон адил” гэж ойлгож болохгүй.

-Жилийн өнгийг хэрхэн тодорхойлдог вэ?
-Хаврын уур орсон өдрийг онцгойлон тооцдог. Тэр өдрийн махбод, од эрхсийн байрлал, улирлын солилцоог харж “шороон үхрийн зурлаг”-аарзурдаг уламжлал бий. Үхрийн толгой, эвэр, биеийн өнгө, зүг чиг бүр нь тухайн жилийн цаг агаар, хур тунадас, мал аж ахуй, ард иргэдийн амьдралын өнгийг бэлгэддэг.

Энэ бол мухар сүсэг бус, байгаль дэлхий, од эрхсийн хөдөлгөөнийг ажигласан эртний монгол ухаан юм.

-Жилийн өнгийг шинжих нь, ард иргэдэд ямар ач холбогдолтой вэ?
-Зурхайн ухаанд жилийн өнгийг шинжинэ гэдэг нь зүгээр нэг мухар сүсэг бус, байгаль дэлхийн жам ёс, тэнгэр огторгуйн хөдөлгөөнийг ажиглан амьдрал ахуйгаа зөв зохицуулахад тустай.
Хүмүүс “улирал цагтаа гарч байна уу, үгүй юу”, “илүү сартохиохнь ямар учиртай вэ”, “Цагаан сарыг зөв өдөрёсолжбайна уу” гэжихасуудаг. Энэ бүхэн цаанаа нар, сар, од эрхсийн явдал, 27 одны байрлал, тэнгэр газрын махбодын зохицлоос шалтгаалдаг.
Ялангуяа малчин хүнд бол энэ бүхэн онцгой ач холбогдолтой. Жил хуртай байх уу, гантай байх уу гэдгийг урьдчилан мэдвэл өвс тэжээлээ базаах, нүүдэл суудлаа товлох, малаа тарга хүч авхуулах, хувцас хунар, бэлтгэлээ тохируулах, ажлааулиралдаа нийцүүлдэг.

Тиймээс жилийн өнгө шинжинэ гэдэг нь айл өрх, ард олныг айлгах бус, харин болзошгүй эрсдлээс сэрэмжлүүлэх, буян хишгээ арвижуулах, амьдрал ахуйгаа жам ёсонд нийцүүлэхэд чиглэсэн ухаан юм.

-“Шороон үхэр”-ийн дүрслэлд үхрийн өнгө, омруу, эвэр, сүүл нь ямар байгаа вэ. Үүнээс харахад төр засаг болон ард иргэдийн аж амьдрал ямар байх төлөвтэй байна?
-“Шороон үхэр”-ийн байцыг махбодын зурхайд дулдуйдан дүрсэлбэл:
Үхэр нь: Улаан толгойтой, хөх ходоодтой, эвэр чих сүүл нь шар, дөрвөн шийр нь цагаан, шар омруутай, улаан зүсмийн үхэр амаа ангайж, сүүлээ зүүнтээ шарвасан байдалтай байна.
Үхэр хариулаач нь: Цагаан царайтай, улаан дээлтэй, хөх бүс бүсэлсэн, гэзгээ хоёр хувааж толгойныхоо баруун зүүн талд овоолж боосон, хоёр гутлаа тайлж дэргэдээ тавьсан идэр залуу үхрийнхээ өмнө тайван алхаж явна.
“Шороон үхэр, хариулаач” хоёрын шинжээр жилийн ерөнхий байцыг дүгнэвэл: Хүмүүний үр удам дэлгэрэн, мал сүрэг олшрох боловч хүмүүнд ширүүн малд зөөлөн. Цаг уурын хувьд галын аюул, ган гачиг, хуурайшилт, аянга цахилгаан их, халуун, хүйтэн өвчин давамгайлна. Хүмүүсийн амьдрал ахуй хөдөлгөөн ихтэй, хүчир. Үхрийн тоо 3 тул газрын үржил шим муу, лууны тоо 6 тул аянга цахилгаан аюул дунд зэрэг байна.
Ийм жилд:
-Гал усны аюулаас сэргийлэх
-Байгаль дэлхийг хайрлан хамгаалах
-Эв нэгдэл, ухаан тэвчээрийг эрхэмлэх
-Өвчин эмгэгээс урьдчилан сэргийлэх
-Хэт яаруу шийдвэрээс зайлсхийх нь зохистой хэмээн зурхайн сударт өгүүлдэг.

-Хаврын уур орох өдөр жилийн өнгийг ч мөн шинждэг тухай дэлгэрүүлж өгнө үү?
-Махбодын зурхайн ёсонд “Хаврын уур орох өдөр” гэдэг нь жилийн өнгийг шинжих онцгой чухал мөчид тооцогддог. Энэ нь зүгээр нэг улирал солигдох агшин бус, газар дэлхий амьсгал авч, өвлийн хүйтэн хумигдан, амьд байгалийн хий хөдөлж эхлэх цаг юм.
“Уур” хэмээх нь газар шорооноос дээш оргилох амьсгал, амьдралын хий, дулаан энергийг бэлгэднэ. Өвөл газар дэлхий “хөлдүү, нам гүм” байдалд оршдог бол хаврын уур орох мөчөөс эхлэн мөсөн бүрхүүл суларч, хөрс гэсэж, ургамлын үндэс амилж, мал амьтны хөдөлгөөн сэргэж, хүмүүний биеийн хий ч мөн даган хөдөлдөг гэж үздэг.
Иймээс энэ өдрийг жилийн цаашдын өнгийг шинжих тэнгэр, газрын уулзвар цаг хэмээн үздэг. Хаврын уур орох үеийн шинжийг “Шороон үхэр”-ийн дүр байдалтай тулган бататгадаг. Жишээлбэл:
Үхэр амаа ангайсан байдал ньхаврын салхи ширүүсэх, сүүл зүүн тийш шарвасанбайдал ньзүүн зүгийн хий хөдөлгөөн их, улаан толгойтой болгалын махбод хавар эрт хүчээ авахгэх мэт.

Ийнхүү дүр бэлгэдэл ба бодит ажиглалтыг нийлүүлэн жилийн ерөнхий өнгийг тодорхойлдог.

-Монголчууд маань жилийн заслаа хийлгэх нь яагаад чухал вэ?
-Хүнихэвчлэнөвдөхөөрөө, зовлон тулгарахаарааламдханддаг. Гэтэл засал гэдэг бол айдас төрүүлэх хэрэгсэл биш, ухааруулаг юм. Уламжлалт зан заншлаа сахиж, буян номоо арвижуулахад чиглэсэн зөвлөмжюм. Дагах эсэх нь хувь хүний эрхл дээ. Харин бид уламжлалт ёсыг тайлбарлаж, номын үндэстэй зөвлөж өгөх үүрэгтэй.

-Монгол улсын ерөнхийлөгч саяхан монголын уламжлалт анагаах ухааныг дэмжсэн зарлиг гаргалаа шүү дээ. Үүний талаар саналаа хуваалцвал?
-Энэ бол зөвхөн шашин бус,хүмүүний эрүүл мэндийг дэмжих бодлого мөн. Эрүүл мэндийн тухайд,хүүхэд багаасаа л зөв дадал хэвшил эзэмших хэрэгтэй. Уламжлалт эмнэлэг, шавь сургалтын систем нь багаас хүмүүжлийн суурь, зөв сэтгэлгээгтөлөвшүүлэхэд чиглэдэг бөгөөд энэ нь хүн бүр, төрийн байгууллагууд, эрх мэдэлтнүүдийн анхаарах ёстой асуудал юм.
Өнөө үедхүүхэд багаасаазөв хүмүүжих, эрүүлөсөж торнихасуудал илүү чухал болжээ. Уламжлалт ёсондхүүхдийг 15 нас хүрэх хүртэл ньхамгаалж, заримүйлийгцээрлүүлдэгбайсан.Тухайлбалхүүхдүүдийн тоглоом, биеийн хөдөлгөөн, хоол хүнсзэрэгтих анхаардагбайсан.
Гэтэл өнөөдөр зарим буруу жишиг тогтсоншиг.Хүүхдийнтөрсөн өдрийг тэмдэглэхдээбагаас нь эхлээдл дэндүү өргөн,багачууддаа тохиромжгүй орчин бүрдүүлж тэмдэглээд байна уу даа гэж бодогдох юм. Тэдэндээ тохиромжтой, эрүүл аюулгүйгээр тэмдэглэвэл хүүхдийн эрүүл мэндэд ч зохимжтой болов уу.
Иймд хүүхдийг багаас нь хүмүүжүүлэх, эрүүл байлгах, зөв дадал хэвшүүлэх нь зөвхөн гэр бүл төдийгүйнийтийн боловсрол, эрүүл мэндийн бодлого,төрийн дэмжлэгтэйгээр хэрэгжих ёстой чухал асуудал юм.

Эрүүл бие, зөв сэтгэл, ёс уламжлалаа мэддэг иргэн л улс орны тулгуур болно.

-Бурхны шашинд болоод монголчуудын дунд таагүй үг, үйлийг ёгт нэрээр нэрлэх, эерүүлэх ёс байдаг шүү дээ. Энэ тухай та юуг онцлон захих бол?
-Үг бол энерги.Муу, буруу үг хэллэгийг нийтэд түгээх нь нийгмийн сэтгэл зүйг доройтуулна. Монголчууд маань мууг ерөөс бэлгэддэггүй ард түмэн. Хүнд болон өөрт муухайг, тааламжгүйг зөгнөх, хэлэхийг таашаадаггүй.

-Та манай уншигчдадморь жилийн ерөөл дэвшүүлнэ үү?
-Сүсэгтэн олон та бүхэн маань сар шинэдээ сайхан шинэлж,сэтгэлдээ ариун бодол тээж,буян номоо арвижуулж,эв эетэй, эрүүл энх амьдрах болтугай. Гал морь жилдэээрч хүчийг ухаанаар жолоодож,сэтгэлийн галыг бадрааж,уур омгийг номхотгож явбалжил ээлтэйсайхан байх болно.
...Хамаг амьтан амгалан хийгээд амгалангийн шалтгаан төгөлдөр болтугай.
Хамаг амьтан зовлон хийгээд зовлонгийн шалтгаанаас үүрд хагацах болтугай.

Ү.Сайнзаяа: Морин хуурыг хийл, төгөлдөр хуур шиг дэлхийн хөгжим болгохыг мөрөөддөг

gerelchuluun — Tue, 10 Feb 2026 12:01:02 +0800

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У. Хүрэлсүхийн зарлигаар БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ы морин хуурч, судлаач, Япон улсын Токио Фүжи их сургуулийн дэд профессор Ү.Сайнзаяаг “Алтан гадас” одонгоор 2025 оны 12 дугаар сард шагнажээ. Түүнийг Улаанбаатар хотод саяхан ирж шагналаа гардаж авсны дараа хэдэн хором хөөрөлдөв.Тэрбээр, “Монгол хүнийг морин хуургүйгээр төсөөлшгүй юм. Хөгжим бол хил хязгааргүй. Дэлхийн хаана ч морин хуурыг эгшиглүүлж түүний уран тансаг хөг, өнгийг мэдрүүлэхийг зорьдог. Тиймээс Японы хаана ч явсан морин хуураа үүрээд, сурталчлахыг боддог доо” хэмээн сэтгэгдлээ хуваалцав.

-Морин хуур хөгжмийг хэзээнээс сонирхож эхэлсэн бэ. Юу нь таны сэтгэлийг татав?

-Би морин хуур хөгжмийг 25 жилийн өмнөөс сонирхож эхэлсэн. Би Өвөр Монголын Хорчины тал нутагт төрж, морин дэл дээр өссөн хүн. Тиймээс багаасаа л морин хуур хөгжимд дуртай байлаа. Хөх хотын Өвөр Монголын урлагийн их сургуулийн морин хуурын ангид орж багын мөрөөдлөө биелүүлсэн юм. Тэгэхдээ“Японы хөгжмийн түүх”-тэй анх удаа танилцаж, тухайн үед Азийн хөгжмийн ертөнцийг тэргүүлж байсан Японы дуу хөгжмийн өнгө аяс, хэв маягт гүнзгий татагдан дурлаж тэнд очих сэдлийг өдөөсөн болов уу.

Ингээд 1999 онд их сургуулиа төгсөөд Токиод 2000 оны дөрөвдүгээр сард очсон. Тэнд япон хэл сурч магистрын зэрэг хамгаалан, дараа нь Токиогийн хөгжмийн их сургууль, Фүжигийн их сургууль зэрэг бага, дунд болон их, дээд сургуулиудад одоог хүртэл морин хуурын хичээл зааж байна даа. Тухайлбал, Япон улсын бага сургуулийн 2-р ангийн хэл бичгийн сурах бичигт“Сүхийн цагаан морь”хэмээх өгүүллэг бий. Энэхүү өгүүллэгт тал нутгийн хүү Сүх болон түүний хайртай цагаан морь болон морин хуурын үүсэл гарлын тухай дурддаг. Энэ үлгэрийг япон хүүхдүүдэд бодитоор морин хуурын аялгууг мэдэрч сонсгохын тулд минийзохиож хуурдсан морин хуурын аялгуут бүтээлийг хавсаргасан байдаг.

-Морин хуур япон үндэстний хөгжмийн зэмсэг биш атал яагаад бага сургуулийн сурах бичигтээ багтааж онцолж байгаа нь сонирхол татаж байна?

-Ер нь япончууд Чингисийн үеийн түүхээс эхлээд монгол үндэстний соёлыг их сонирхдог. Тиймээс дунд сургуулийн сурах бичигт морин хуурын тухай дурдсан учраас япончууд илүү их мэддэг болсон болов уу. Миний бие жил бүр Японы олон хот, суурин дахь бага сургуулиудад уригдан очиж, одоогоор тус улсын 100 гаруй бага сургуулийн сурагчдад морин хуурын тухай, түүний гоо сайхныг танилцуулж ирлээ. Морин хуурын тухай ойлголтыг зөвхөн зурагтай ном, сурах бичгээр дамжуулан авч байсан хүүхдүүд морин хуурын амьд дуугаралтыг сонсоод ёстой алмайрч биширцгээдэг дээ.

-Ингэхэд хаа байсан Японд байгаа өвөр монгол хүнийг онцлон “Алтан гадас” одонгоор шагнах болсны учир шалтгаан юу юм бол?

-Монгол бол эх газрын орон. Тэгэхээр хуурай газрын модоор хийсэн морин хуур Японы чийглэг уур амьсгалд олигтой дуугардаггүй тал бий. Тиймээс тэнд ургадаг модоор хийвэл илүү дуугарах байх гэсэн бодол төрж сакура болон хулс модоор морин хуурын их биеийн царыг том, өргөн, ишийг нь илүү урт хийж үзсэн. Их аятайхан болсон гэж хөгжим судлаачид үнэлсэн.
Мөн дуугаралтад нь хиймэл оюун ухаан ашиглан задлан шинжилгээ хийж эрдэм шинжилгээний өгүүлэл гаргасан. Морин хуур хөгжмийг симфони оркестртой хамт тоглоход хэт нарийхан, хийл хөгжим шиг дуугардаг. Ингэхээр нь хагас тонноор өнгийг нь доошлуулж хөгийг нь тэнцүүлэхээр илүү гоё өтгөн өнгөөр дуугарч найрал хөгжимтэй илүү уусаж өгч байгаа юм.
2025 онд энэхүү онол аргачлалын дагуу морин хуураа хийсэн нь хөгжмийн мэргэжилтнүүдээс морин хуурын дуугаралт болон хийцэд инновац хийсэн байна гэж үнэлэгдэн Осакагийн хөгжмийн яармагт урилгаар оролцсон. Дэлхийд хөгжмийн зэмсгийн үйлдвэрлэлээрээ алдартай Японы Ямаха компанитай энэхүү шинэчилж бүтээсэн морин хуурын үйлдвэрлэлийн талаар хамтарч ажиллах тухай ярилцаж байна. Морин хуурын хөгжилд оруулж буй өчүүхэн хувь нэмрийг минь манай Морин хуурын төв, Монгол Улсын төр засаг өндрөөр үнэлсэн болов уу гэж сэтгэл дотроо чанад талархаж цаашид улам ихийг хийж бүтээх урам зоригийг минь бадрааж байна.
Дэлхийн бүх хүн төрөлхтөн найман настай балчираас 80 настай өтгөс хүртэл морин хуурын аялгууг сонсож сэтгэлийн тайтгарал, баяслыг олж аваасай гэдэг үүднээс ийн инновац хийсэн бөлгөө.

Булгутова Арюна: Дэлхийн II дайны үед буриад цэргийн монгол бичгээр бичсэн захидал манай тосгоны музейд байдаг

gerelchuluun — Mon, 02 Feb 2026 15:01:26 +0800

Үндэсний мэдээллийн МОНЦАМЭ агентлагийн “Хүмүүн бичиг” сониноос жил бүр зохион байгуулдаг “Монголын сайхан бичигтэн” улсын уралдаан олон улсын чанартай болоод гурав дахь жилийнхээ нүүрийг үзэж байна.

29 дэх удаагийн уралдааны “Монгол туургатны болон бусад гадаад улсын иргэд, монгол бичигтнүүд” ангилалд 2-р байр эзэлсэн ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын Улаан-Үд хотын иргэн, уран бичээч Булгутова Арюнатай ярилцсаныг сонирхуулъя. Тэрбээр физикийн багш мэргэжилтэй бөгөөд энэ удаагийн уралдаанд хулсан бичлэгийн бүтээлээр оролцсон юм.

-Юуны түрүүнд, “Монголын сайхан бичигтэн-2025” олон улсын уралдаанд хэрхэн оролцохоор болсон тухайгаа хуваалцана уу?
-Би энэ уралдаанд хоёр дахь удаагаа оролцож байна. Анх удаагаа буюу “Монголын сайхан бичигтэн-2024” уралдаанд Б.Элбэгзаяа багшийн урилгаар оролцсон. Өнгөрсөн жил “Монголын туургатны болон бусад гадаад улсын иргэд” ангилалд гуравдугаар байр эзэлсэн. Энэ жил мөн энэ ангилалдаа хоёрдугаар байрт орлоо.

-Та хэзээнээс эхлэн монгол бичиг сурч эхэлсэн бэ?
-2017 оноос эхлэн уран бичлэг сонирхож энэ чиглэлээр дагнах болсон. Үүнээс өмнө буюу 2016 онд монгол бичгээ үзэж, уншиж сурсан. Э.Ариунболд багш2017 онд Улаан-Үд хотод сургалт зохион байгуулахад нь хамрагдсан. Багш маань Улаан-Үдэд тогтмол ирж сургалт явуулдаг байсан боловч ковидын улмаас нэг хэсэгтээ завсарласан. Цар тахлаас хойш багш маань сургалтаа үргэлжлүүлсэн.

-Яагаад монгол бичгийг тэгтлээ сонирхох болсон юм бол?
-Ер нь, би хүүхэд байхаасаа л монгол бичгийг их сонирхдог байсан. ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын Баргажнай аймагт төрж өссөн. Манай тосгоны музейд дэлхийн II дайны үед фронтод байлдаж явсан буриад цэргийн гэрийнхэндээ бичсэн захидал байдаг.

Хуучин монгол бичгээр бичсэн тэр захидал миний сонирхлыг ихэд татсан. Энэ бол бидний бичиг хэмээн тэр үед надад тайлбарлаж байсан нь санаанаас гардаггүй юм. Монгол бичгээр бичсэн захидал яагаад ч юм ид шидийн юм шиг санагдаж санаанаас маань гараагүй.

Хожим нь гэр бүлтэй болж, хүүхдүүдээ өсгөх гээд чөлөө зав муутай байсан. Хүүхдүүд маань том болсон хойно монгол бичиг сурч, түүнийгээ хөгжүүлэхээр шийдсэн. Манайд “Буриад соёл” нэртэй олон нийтийн байгууллага байдаг. Тус байгууллага анх Буриадад монгол бичгийн сургалтыг зохион байгуулж эхэлж, би түүнд нь хамрагдсан юм. Ташрамд дурдахад, Э.Ариунболд багш маань энэ байгууллагын урилгаар Улаан-Үдэд ирж сургалт явуулсан.

-Монгол бичиг анх сурахад хэцүү байсан уу?
-Хэцүү байсан. Гэхдээ мартагдсан монгол үгсээ мэдэж авч сэргээсэн. Өөрөөр хэлбэл, миний эмээ, өвөө нарын хэрэглэж байсан үг хэллэгүүдийг мэдэж авсан. Хуучин монгол бичгээр дамжуулан эх хэлээ сэргээсэн гэсэн үг. Хэдийгээр сурахад амаргүй байсан ч маш сонирхолтой байсан гэдгийг хэлмээр байна. Нүд маань нээгдэж, үндэсний соёл бичгийн талааарх мэдлэг маань улам их тэлсэн. Хэсэг хугацаанд бидний хувьд хаалттай байсан ертөнц нээгдсэн. Одоо би монгол бичгээр бичсэн ном маш их уншдаг, орчин цагийн буриад хэл рүү тэднийгээ хөрвүүлдэг. Үндэсний хэл, соёлын талаар маш их зүйлийг мэдэж авсан. Түүнээс гадна буриад хэлний үгсийн сан маань баяжсан.

-Та Улаан-Үд хотод монгол бичгийн студи ажиллуулдаг. Хэдэн онд байгуулсан бэ?
-Э.Ариунболд багш маань шавь нартаа монгол бичгийн сургалт явуулдаг студи байгуулахыг зөвлөсөн. Энэ талаар өмнө нь ч бидэнд хэлдэг байсан л даа. “Одоо цаг нь болсон” хэмээн хэлсэн. Ингэж л бид Улаан-Үдийн төвд байр түрээсэлж студи байгуулж сургалтаа явуулж эхэлсэн.

-Буриадад монгол бичиг сурах сонирхолтой хүмүүс аль хэр олон байдаг вэ, сургалтаа хэрхэн явуулж байна вэ?
-Сүүлийн жилүүдэд манай буриадууд монгол бичиг ихэд сонирхох болсон. 1930-аад он хүртэл буриадын албан ёсны бичиг байсан гэдгийг та бүхэн сайн мэдэж байгаа. Тиймээс ч монгол бичиг сурах хүсэлтэй хүн нэлээд бий болсон. Хоёр сар үргэлжилдэг манай сургалтад монгол бичиг, дүрэм түүнээс гадна уран бичлэг заадаг. Сургалтыг маань хүмүүс маш их сонирхдог нь үүнтэй ч холбоотой байх.

-Та уран бичлэгийн олон улсын олон уралдаанд оролцож байсан. Энэ талаараа хуваалцаач?
-Манай ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Халимаг Улсын нийслэл Элстэй хотод болсон монгол бичгийн олон улсын үзэсгэлэнд бид оролцсон. Тус үзэсгэлэн жилд хоёр удаа буюу тав, есдүгээр сард болдог. Манай сургалтад хамрагдсан хүмүүс тус үзэсгэлэнд бүтээлээрээ оролцдог. Улаанбаатар хотод болдог “Мөнх тэнгэрийн бичиг” уралдаанд 2023 оноос хойш оролцож байна. Мөн “Хүмүүн бичиг” сониноос зохион байгуулдаг энэ олон улсын уралдаанд ордог.

-ОХУ-ын Красноярск хотод болох олон улсын уран бичлэгийн үзэсгэлэнгийн тухайд... ?
-Дэлхийн уран бичлэгийн үзэсгэлэн гэдэг нэртэй. Түүнд Ази, Араб, Европын орнуудаас уран бичлэгийнхээ бүтээлээр оролцдог. Ирэх дөрөвдүгээр сард зохион байгуулахаар төлөвлөсөн байгаа. Би дөнгөж сая уг үзэсгэлэнд оролцох талаараа Буриадын Үндэсний музейн даргатай ярилцсан. Улаан-Үдэд очуут бэлтгэлээ хангах бодолтой байна.

Ш.Болд: Монголын уламжлалт анагаах ухааныг дэлхийд таниулах цаг болсон

gerelchuluun — Tue, 27 Jan 2026 17:04:02 +0800

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх “Монголын уламжлалт анагаах ухааныг хөгжүүлэх арга хэмжээний төлөвлөгөө”-г боловсруулж хэрэгжүүлэхийг чиглэл болгох тухай зарлиг гаргах гэж байгаа. Үүнтэй холбогдуулан Монголын Анагаах Ухааны Академийн ерөнхийлөгч, академич Ш.Болдтой ярилцлаа.

-Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Засгийн газарт чиглэл болгох тухай зарлиг гаргах гэж байна. Энэхүү зарлигийг гаргах түүхэн ач холбогдол нь юу гэж та үзэж байна вэ?
-Юуны өмнө Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх уламжлалт анагаах ухааныг хөгжүүлэх талаар анхаарал хандуулж зарлиг гаргах гэж байгаад уламжлалт анагаах ухааны салбарынхан маш их баяртай байна. Товчхон хэлэхэд, Төрийн тэргүүн маань уламжлалт анагаах ухааныг ийнхүү онцолж үзэх хэд хэдэн шалтгаан байгаа хэмээн үзэж байна. Нэгдүгээрт, бидний сүүлийн 30 гаруй жил хийсэн судалгааны үр дүнгээс харахад Монголчуудын бүтээн бий болгосон дахин давтагдашгүй, өв соёлын нэг нь уламжлалт анагаах ухаан гэдэг нь тодорхой болсон.

Монголын уламжлалт анагаах ухааны эмчлэх, засах, өвчнөөс сэргийлэх мэдлэгээр дамжуулан Монгол Улсын нэрийг дэлхийд сурталчлах бүрэн боломжтой юм.

Хоёрдугаарт, Монгол Улсаас хүний нөөцөө “экспортолж” буй хамгийн том салбарын нэг нь уламжлалт анагаах ухаан. Одоогоор дэлхийн 15 оронд уламжлалт анагаах ухааны эмч, мэргэжилтнүүд ажиллаж байгаагаас хамгийн олон нь Польш улсад ажиллаж, амьдарч байна. Эцэст нь, “Ковид-19” цар тахлын үед урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ ялангуяа эмчилгээ, үйлчилгээнд уламжлалт анагаах ухааны эм, тан ямар их хэрэгтэй вэ гэдэг нь нотлогдсон. “Маний уудаг Мана-4”, “Ноёдын уудаг Норов-7” гээд олон уламжлалт эмийг монголчууд хэрэглэж мэддэг, үр дүнтэй гэдгийг амьдрал дээр баталсан. Эдгээр боломжийг Ерөнхийлөгч олж харсан болов уу.

-Монгол уламжлалт анагаах ухааныг сэргээн хөгжүүлэхэд төрөөс өмнө нь ямар ямар бодлого хэрэгжүүлж ирсэн байдаг вэ?
-1990 оноос хойш өнөөг хүртэл Монголын уламжлалт анагаах ухааны салбарын сэргэн хөгжиж буй түүхийг би өөрийн биеэр тээж явна. Тухайн үе бол үнэхээр амаргүй байсан. 1937 оноос хойш яг 53 жилийн турш уламжлалт анагаах ухааны сургалт, гүн ухаан, онол, оношилгоо, эмнэлгийн тусламж, үйлчилгээ зогсонги байдалд орж, их хэлмэгдүүлэлтээс 10 жилийн ял авч амьд үлдсэн хуруу дарам өндөр настай хүмүүс үлдсэн талаар Ц.Хайдав багшийн дурсамжид бий. 1958 онд Д.Бадарчин багш Улсын нэгдүгээр төв эмнэлэгт зүү төөнө заслын кабинет, дараа жил нь академич Ц.Хайдав багш ШУА, Байгалийн нэгдлийн хүрээлэнд Ургамал судлалын секторыг нээснээр орчин цагийн уламжлалт анагаах ухааны зүү төөнө, эм судлал, эм найрлагын судлалын эрдэм шинжилгээ хөгжих суурь нь болсон гэж үздэг.
Уламжлалт анагаах ухааны чиглэлээр хамгийн анхны бодлогын баримт бичгийг ЭМЯ-ны мэргэжилтэн Далайн Батчулуун багш 1991 онд боловсруулан батлуулсан. Багш маань энэ салбарын бодлогын “анхны шанг татсан” хүн гэж хэлж болно. Уламжлалт анагаах ухааныг хөгжүүлэх дараагийн бодлогыг 1996 онд миний бие ЭМЯ-нд уламжлалт анагаах ухааны асуудал хариуцсан мэргэжилтэн байхдаа боловсруулж хэрэгжүүлсэн. Харин 1999 оны хавар тухайн үеийн Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Багабанди захирамж гаргаж, Монголын уламжлалт анагаах ухааныг хөгжүүлэх талаар төрөөс баримтлах бодлогыг боловсруулах ажлын хэсгийг байгуулсан юм. Тус ажлын хэсгийг Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн нийгмийн бодлогын зөвлөх академич П.Нямдаваа ахалж, УИХ-ын гишүүн асан Л.Одончимэд орлогчоор, харин миний бие нарийн бичгийн даргаар нь ажиллаж төрийн бодлогын төслийг боловсруулсан. Энэхүү төслийг 1999 оны долоодугаар сарын 5-нд УИХ баталж, Монголын уламжлалт анагаах ухааныг хөгжүүлэх талаар төрөөс баримтлах бодлого нь эрүүл мэндийн системийн анхны төрийн бодлого болсон юм.

Түүнчлэн ДЭМБ-ын гишүүн орноос уламжлалт анагаах ухааны талаар төрийн бодлого баталсан цөөхөн орны нэг нь Монгол Улс хэмээн үнэлэгдэж байсан юм. Энэ удаагийн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн гаргаж байгаа зарлиг нь XXI зуунд Монголын уламжлалт анагаах ухааныг хөгжүүлэх их сэргэлтийн шинэ үеийн эхлэл болж байна.

-Монгол уламжлалт анагаах ухааны өнөөгийн хэрэглээг та хэрхэн үзэж байна вэ?
-“Ковид-19” цар тахлын үед уламжлалт анагаах ухааны салбарынхан идэвхтэй, үр дүнтэй ажилласан.XXIзууныг ДЭМБ-аас архаг өвчний, вирусийн зуун гэдгийг зарласан. Үүнээс уламжлалт анагаах ухаан архаг өвчнийг эмчлэх туршлага үнэ цэнтэй гарын авлага болох нь дамжиггүй юм. Мөн орчин цагийн болон уламжлалт анагаах ухааныг хослуулан хэрэглэх оношилгоо, эмчилгээний хувьд бие биеэ нөхөн нэгэн цул болж ажиллах нөхцөл бүрдсэн. Өвчнөөс урьдчилан сэргийлэхийн хувьд уламжлалт анагаах ухааны нөөцийг шавхан ажиллах болно.

Зүү төөнүүр, хануур, хатгуур, бариа засал зэрэг нь өвдөлт намдаах, биеийн махбодыг тэгшитгэхэд онцгой үр дүнтэй. Энэ чиглэлийн засал эмчилгээ Монголд сайн хөгжиж байгаа.

Цаашид эмийн үйлдвэрлэлийг олон улсын GMP /Good Manufacturing Practice/ стандартын дагуу хөгжүүлэх хэрэгтэй. Эмч, мэргэжилтний нөөц хангалттай боловч дотоодын GMP шаардлага хангасан үйлдвэр дутмаг учраас гадаадад ажиллаж буй эмч нар өөрсдийн уламжлалт эмийг тухайн улсад албан ёсоор хэрэглэхэд хүндрэл учирч байна. Ерөнхийлөгчийн зарлигийн хүрээнд энэ асуудлыг бодлогоор шийдэх нь салбарын хөгжилд томоохон түлхэц болно.
Өнөөдөр Монгол Улсад уламжлалт анагаах ухааны их эмч бэлтгэдэг төрийн өмчийн болон хувийн зургаан их сургууль, тогтмол үйл ажиллагаа явуулж буй эмийн үйлдвэрүүд, эрдэм шинжилгээний тогтолцоо бүрдсэн.
Сүүлийн жилүүдэд БНХАУ, БНСУ, БНАСАУ, Япон, Бутан зэрэг орноос ирсэн судлаачид магистр, докторын зэрэг хамгаалж байгаа нь Монголын уламжлалт анагаах ухаан олон улсад сонирхол татаж буйг харуулж байна. Улсын хэмжээнд 21 аймгийн нэгдсэн эмнэлэг, нийслэлийн томоохон эмнэлгүүд уламжлалт анагаах ухааны тасагтай болж, хувийн хэвшлийн эмнэлэг, үйлдвэрүүд ч байгуулагдан ажиллаж байна. Өөрөөр хэлбэл, тогтолцоо бүрдсэн, одоо гагцхүү ололтоо ахиулж дэлхий нийтийн төлөө ашиглах шатанд ирээд байна.

МОНГОЛ ХАТНЫ БАЙГУУЛСАН ДЭЛХИЙН АНХНЫ СЭТГЭЦИЙН ЭМНЭЛЭГ
-Монгол уламжлалт анагаах ухааны гайхамшигтай талыг юу юугаар тодотгож болох вэ?
-Уламжлалт анагаах ухаан нь зөвхөн эмчилгээний арга биш, монгол соёлын салшгүй хэсэг. Үүгээр дамжуулан Монгол Улсыг дэлхийд сурталчлах боломж асар их. Сүүлийн 30 гаруй жилд уламжлалт анагаах ухааны түүх, эх сурвалж, оношилгоо, эмчилгээ, эм судлал, эм найрлагын чиглэлийн судалгааны үр дүнд 20 гаруй доктор, 80 гаруй магистрын ажлыг удирдаж зөвлөсөн. Судалгааны явцад өвөг монголчууд, монголчуудын бий болгосон анагаах ухаан нь зөвхөн монгол бичиг, тод үсэг, төвөд хэлээр хязгаарлагдахгүй, манж, хятад, араб, перс, орос хэлээрх эх сурвалжтай гүн гүнзгий холбогддог нь тодорхой болсон.

Тухайлбал, XIV зууны эхээр Ил хаант улсын үед монгол хатан Илдүзийн санаачилгаар өнөөгийн Туркийн Амасия хотод дэлхийн анхны сэтгэцийн эмнэлгийг 1308-1309 онд байгуулсан түүх бий.

Энэ эмнэлэгт сэтгэл заслын эмчилгээг дуу хөгжим, усны урсгалын чимээгээр засах арга хэрэглэж байжээ. Энэ нь монголчууд зөвхөн эзлэн түрэмгийлэгч бус, соёл, анагаах ухааныг дэлгэрүүлэгч байсны бодит жишээ юм.
Мөн Ил хаант улсын нэрээр нэрлэгдсэн мэс заслын судар XV зуунд зохиогдсон нь монгол хаадын соёлын нөлөөг илтгэдэг. Түүнчлэн Манжийн Энх-Амгалан хааны зарлигаар 1720-1723 онд бичигдсэн, Европын анагаах ухааны анатомийг дорно дахины анагаах ухааны эмчилгээний аргатай хослуулсан хосгүй судрууд бий. Эдгээрийг бид 20 гаруй жилийн турш судалж, монгол хэлнээ хөрвүүлэн, эрдэм шинжилгээний бүтээл болгосон.
Эдгээр судалгаанд тулгуурлан Монгол Улсаас анх удаа уламжлалт анагаах ухааны холбогдолтой баримтат өвийг ЮНЕСКО-гийн “Дэлхийн дурсамж хөтөлбөрийн олон улсын жагсаалтад бүртгүүлж чадсан. Парист 2025 оны дөрөвдүгээр сард болсон ЮНЕСКО-гийн чуулганаар “Дээрээс тогтоосон дүрсийн тус бүрийг бүртгэсэн бичиг” хэмээх 6 дэвтэр бүтээлийг хүн төрөлхтний соёлын хосгүй өв хэмээн баталсан нь Монголын уламжлалт анагаах ухаан дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдөх шинэ үе эхэлснийг харуулж байна. Энэхүү бүтээлийн судалгааг олон жилийн турш бүтэн багаараа олон талаас нь судалж дэлхийн хосгүй өвийн дансанд бүртгүүлсэндээ баяртай байдаг.

-Таван мянга гаруй жилийн түүхтэй гэгддэг монгол уламжлалт анагаах ухааны хөгжиж ирсэн түүхээс хуваалцвал?
-Тийм ээ. Монголын уламжлалт анагаах ухаан 5000 гаруй жилийн түүхтэй. Энэ он тоолол урагшлах ч боломжтой юм. Түүхэн хөгжлийн хувьд авч үзвэл, Юань улсын үед Монголын анагаах ухаан нь нэгдмэл, интеграцчилсан шинжтэй байв. Өөрөөр хэлбэл, зөвхөн монголчуудын дотоод мэдлэгээр хязгаарлагдахгүй, араб, хятад зэрэг олон орны анагаах ухааны ололт, мэдлэгийг нэгтгэн шингээсэн байлаа. Хубилай хаанаас хойших Монголын хаад анагаах ухааныг бодлогоор дэмжиж, олон соёл, олон ухааны нэгдлийг бий болгож чадсан юм.
1578 онд Буддын шашин Монголд гурав дахиа дэлгэрснээс хойш “тэжээхүй ухаан” хэлбэрээр хөгжсөн. Энэ нь Энэтхэг-Төвөдийн анагаах ухааны уламжлалаас улбаатай бөгөөд Буддын шашны “Их таван ухаан”-ы нэг юм. Харин 1921 оноос хойш төвөд ёсны эмнэлэг, ламын эмнэлэг гэх нэршил хэрэглэж, 1937 оноос тодорхой хязгаарлалтад орж, 1990 оноос хойш “Уламжлалт анагаах ухаан” хэмээх нэрээр дахин сэргэсэн түүхтэй. Монголын анагаах ухаан бол маш өргөн хүрээтэй мэдлэгийн сан. Үүнийг бид дэлхийтэй хуваалцах нийт хүн төрөлхтний тусын тулд ашиглах зайлшгүй шаардлагатай.

-Монголын анагаах ухааны эмчилгээ засалд давтагдашгүй ямар онцлог байдаг вэ?
-Нэгдүгээрт, байгаль, цаг уур, ахуйтайгаа нягт уялдсан байдагт оршино. Эрс тэс уур амьсгалтай, жилийн дөрвөн улирал, нүүдэлчин мал аж ахуйтай орчинд амьдарч ирсэн ард түмний бие махбод, өвчлөх нөхцөл нь ч онцлогтой. Хэдийгээр гадаадын анагаах ухааны мэдлэгийг янз бүрийн замаар импортлон авсан ч өөрийн орны хөрсөнд идээшүүлж чадсан нь гайхамшигтай юм. Нөгөө талаас бидний өвөг дээдсийн бий болгосон анагаах арга, дом засал гэж эмчилгээний унаган арга гол тулгуур нь болсон.
Хоёрдугаарт, байгалийн баялаг. Монголд амьтан, эрдэс гаралтай эмийн түүхий эд бүрэн бий. Хүйтэн оронд ургадаг эмийн ургамлаар халуун чанартай өвчнийг эмчилдэг. Энэ талаас нь авч үзвэл энэ чиглэлийн ургамлууд бүрэн бий. Гагцхүү манай оронд ургадаггүй, халуун оронд ургадаг зарим ургамлын түүхий эдийг импортоор оруулж ирдэг бага зэрэг бэрхшээл бий.
Гуравдугаарт, Монголын анагаах ухаан нь Төвөдөөс гадна, Энэтхэг, Хятад, Араб, Перс, Манж, Оросын анагаах ухааны мэдлэгийг эртнээс шингээж авсан олон хэлт анагаах ухааны бүтээлийн баялаг сантай. Жишээлбэл, 1811 онд Европын анагаах ухааны номыг орос хэлнээс тод үсэгт орчуулсан барын ном өнөөдөр ч хадгалагдан үлдсэн. Ийм олон эх сурвалж, олон хэлнээс шингэсэн анагаах ухаан Төвөд, Энэтхэгт ч байхгүй.

Юань улсын үед Арабын анагаах ухаан Монголд ихээр нэвтэрсэн. Хубилай хаан Арабаас инженер, барилгачин төдийгүй өндөр түвшний эмч нарыг урьж авчирсан. Үүний тод жишээ нь хятад хэлээр бичигдсэн “Сартуулын эмийн жор” хэмээх араб гаралтай анагаах ухааны судар юм.

УЛАМЖЛАЛТ АНАГААХ УХААНЫ ДАВУУ ТАЛ НЬ ЗӨВХӨН ЭМЭНД БУС, ЭМЧИЛГЭЭНИЙ АРГА ЗҮЙД НЬ ОРШДОГ

-Орчин үеийн анагаах ухаан, монгол уламжлалт анагаах ухааны эмчилгээний гол ялгаа нь юу вэ?
-Монголын уламжлалт анагаах ухаан орчин үеийн анагаах ухааныг орлох биш, харин нөхөх ухаан юм. Цочмог, яаралтай өвчний үед орчин үеийн анагаах ухааны эмнэлгийн тусламж чухал. Гэхдээ зарим тохиолдолд хослуулан хэрэглэх боломжтой юм. Харин архаг, удаан явцтай өвчинд уламжлалт анагаах ухаан илүү үр дүнтэй. Элэг, цөс, ходоод, бөөр, эмэгтэйчүүдийн архаг өвчинд энэ нь нотлогдсон.

Тодотгон хэлэхэд, уламжлалт анагаах ухааны гол мөн чанар нь “өвдсөний дараа эмчлэх” бус, “өвдөхгүй байж, эрүүл амьдрах” мэдлэгийг олгодогт оршдог.

Энэ бол Монголын анагаах ухааны гүн ухаан, үндсэн философи мөн. Өөр нэг сайн хөгжөөгүй ч хамгийн ирээдүйтэй чиглэл нь сэтгэл санаа, сүүлийн үед “тарнийн анагаах ухаан” гэж нэрлэгдэх болсон салбар юм. Монгол уламжлалт анагаах ухааны давуу тал нь зөвхөн биеийн өвчнийг эмчлэхээс бие, хэл, сэтгэлийг цогцоор нь эмчилдэг арга зүйд оршдог.

-Монгол анагаах ухаанаар засах боломжтой ямар эмгэг өвчин байдаг талаар жишээ татаж болох уу?
-Монголчуудын нүүдэлчин амьдрал дундаас бий болсон, өөр газар бараг байхгүй онцгой эмчилгээний нэг нь тархины доргилтын засал юм. Уламжлалт анагаах ухааны бариа заслыг доргиулан бариа, илэн бариа, эвлүүлэн бариа, даран бариа гэж 4 хуваана. Тархины доргилтод их тархи доргисон, нугас тархи доргисон, эсвэл хоёул доргисон гэж ялган оношилно. Дараа нь ямар онош тавигдсан түүнд тохирсон илэн барих заслын аргыг эсвэл доргиулан барих аргыг сонгох нь эмчилгээний гол түлхүүр болдог. Энэ арга нь цэвэр Монголын уламжлалт мэдлэг бөгөөд ЮНЕСКО-д бүртгүүлэх бүрэн боломжтой, дахин давтагдашгүй өв соёл юм.

Уламжлалт анагаах ухаанд эмчилгээ нь үндсэндээ идээ ундаа, явдал мөр, эм, засал хэмээх дөрвөн тулгуур ойлголтод тулгуурладаг. Гэвч энэ дөрвөн ерөндөгөөс гадна манай оронд хангалттай хөгжөөгүй нэг чухал буюу 5 дахь ерөндөг нь сэтгэл засал юм.

Судар номыг анхааралтай уншихад, өвчтөн хүний сэтгэлийг засах нь эмчилгээний үр дүнд асар их нөлөөтэй болох нь тодорхой харагддаг. Өвчтэй хүний сэтгэлийг зассанаар хувь хүн, тухайн өвчтөнд байдаг өөрөө өөрийгөө илааршуулдаг дотоод нөөц, орчин цагийн анагаах ухааны ойлголтоор дархлааны системийг өдөөж идэвхжүүлснээр эмчилгээний хугацаа богиносож, эмийн үйлдэл ч сайжирдаг. Өөрөөр хэлбэл, хүний бие эмчилгээг илүү сайн “хүлээж авдаг”.
Эмч гаднаас нь хүнийг эдгээж байгаа мэт боловч үнэн хэрэгтээ хүн өөрөө өөрийгөө эдгээх нөөцтэй. Тэр нөөцийг сэрээж, ажиллуулах ухаан нь уламжлалт анагаах ухааны гүн ухаанд бий. Үүний нэг илрэл нь итгэл үнэмшил төрүүлэх, тарни уншуулах, зан үйл хийх явдал юм. Энэ нь эмнээс илүүтэй тухайн хүний дотоод итгэл, сэтгэлийн хүч ажиллаж байгаагийн илрэл юм.

-Өвчнөөс урьдчилан сэргийлэхэд орчин үед ямар дадал хэвшлийг барих шаардлагатай вэ?
-Тэгэхээр эрүүл амьдрах ухааныг орчин үеийн хүмүүст товч бөгөөд ойлгомжтой гурван зарчмаар хэлэх боломжтой.Нэгдүгээрт, дөрвөн улиралдаа зохицуулж идээ ундаа хэрэглэх хэрэгтэй. Монголчууд жилийн дөрвөн улиралд тохируулан идээ ундаагаа зохицуулж ирсэн уламжлалтай. Өнгөний бэлгэдлээр өвөл-улаан идээ /мах/, хар идээ /буцалсан ус, нэрмэл архи/, хавар-шар идээ /уураг, шар тос/, зун-цагаан идээ, намар-ногоон идээ /ногоо, жимс жимсгэнэ/ идвэл зохилтой.
Өвөл идсэн улаан, хар идээний нөлөөг зундаа цагаан идээгээр “хорыг” нь тайлж, намартаа ногоон идээгээр 6 саваа цэвэрлээд, дараа нь дахин өвлийн эхэн сард улаан, хар идээгээ иддэг байсан уламжлалаа сэргээнь маш чухал. Харин өнөөдөр бид улирал харгалзахгүй нэг төрлийн хоол давамгай хэрэглэж байгаа нь олон өвчний суурь болж байна. Хоёрдугаарт, идэх хэмжээгээ зөв тохируулах хэрэгтэй. Сударт “өглөөний хоолыг өлмүүхэн, өдрийн хоолыг цадталаа, оройн хоолыг дайсандаа өг” хэмээн сургадаг. Өөрөөр хэлбэл, оройн хоолыг аль болох хөнгөн байлгах нь эрүүл мэндэд чухал. Өнөөгийн хотын амьдралд энэ зарчмыг бүрэн баримтлах амаргүй ч ядаж оройн хоолыг багасгаж, хөнгөн байлгах дадал маш чухал.
Гуравдугаарт, зохисгүй хэрэглээнээс татгалзах хэргтэй. Архи, тамхи болон зохисгүй идээ ундаанаас хол байх нь эрүүл амьдралын суурь юм. Эдгээр нь зөвхөн бие махбодод бус, хүний сэтгэл зүй, харилцаанд хүртэл сөргөөр нөлөөлдөг.