Монгол хийдүүдийн талаар цуврал нийтлэл - Хэрлэнгийн Зүүн хүрээ
Төв аймаг Мөнгөнморьт сум. Хэрлэнгийн Зүүн хүрээ. Дундад зууны үеийн монголын түүх бичлэгийн томоохон бүтээл “Эрдэнийн эрх” сурвалжид Хэрлэн голын Зүүн хүрээ хэмээх хийдийн суурийг Энх Амгалан хааны тавьдугаар он буюу 1711 онд Өндөр Гэгээн Занабазар тавьсан гэж тодорхойлжээ. Харин Ч.Банзрагч, Б.Сайнхүү нарын “ Монголын хүрээ хийдийн түүх” /УБ.2004 / эмхэтгэлд анх Энх Амгалангийн дөчдүгээр он буюу 1701 оны төмөр туулай жил Эфү засаг Жүн ван Дондовдоржийн үед шашин хурлыг дэлгэрүүлэхээр Тогос Гүши уулын өвөрт Хэрлэн голын хойд хөвөөнд дуган сүмүүд байгуулж дээдийн түмэн өлзийг бататгахаар Жүд, Цанид, Ламиран, Мамба, Зурхай, Бадам ёго, Майдар зэрэг дуганыг байгуулан хурал номын сургуулийг үйлдүүлжээ хэмээн дурьдсан байна. Энэ хүрээний туурь одоо Багануур дүүргийн төвөөс зүүн хойш 28-30 км-т , Хэрлэн голын баруун эрэг, Тогос хайрхан уулын өвөр, Зүүн Байдлаг голын адагт оршиж байна. Хөгшин хүрээ бол үндсэндээ Дондовдорж эфүгийн хүү хоёрдугаар Богдын хүрээ байжээ. 
Энд Цогчин, Цанид, Жүд, Мамба, Зурхай, Дүйнхор зэрэг 10-аад дацан 6 аймагтай сүм дуган нилээд олонтой байжээ. “Арвин санваартаны хаалга” , “Мөргөлийн талбай”, “Шар сүм” хэмээх хутагтын орд зэрэг барилгатай байжээ. Бүх орд харш нь цагаанаар будсан хашаатай. Түүний эргэн тойрон аймгийн дуган болон гол төлөв улаан халз гарган чимсэн гэр хэлбэрийн сүм дуган бүхий хашаанууд байрлаж байв. Зүүн хүрээ нь бие биеэ хөндлөн огтолсон хоёр гудамжтай, зуувандуу дөрвөлжин талбай эзэлдэг байжээ. Хүрээнд 1000 гаруй лам шавилан суудаг байв. Оросын эрдэмтэн А.Позднеевын бичсэнийг үзвэл “Зүүн хүрээнд олны хөл бужигнасан зах зээл худалдаа арилжаа байгаагүй” гэжээ.
Гэтэл доктор Д.Майдар ”1930-аад оны эхэн үед бол хятадын мухлагууд энд нилээд шаргуу наймаа хийж байсан юм” хэмээн тэмдэглэсэн байна. Уг хүрээ 1936 оны эхээр бүрэн хаагдаж 1938 оноос эхлэн сүм дугануудыг нурааж эхэлжээ. Түүхийн эх сурвалж баримтууд болон нийтийн ярианд Хэрлэнгийн Зүүн хүрээг Хэрлэнгийн хөгшин хүрээ, Хэрлэнгийн хүрээ, Хөгшин хүрээ, Зүүн хүрээ хэмээн бичиж тэмдэглэж нэршсээр иржээ.Холбогдох эх сурвалж: 1. Ч.Банзрагч, Б.Сайнхүү “ Монголын хүрээ хийдийн түүх” УБ 2004
Харин Ч.Банзрагч, Б.Сайнхүү нарын “ Монголын хүрээ хийдийн түүх” /УБ.2004 / эмхэтгэлд анх Энх Амгалангийн дөчдүгээр он буюу 1701 оны төмөр туулай жил Эфү засаг Жүн ван Дондовдоржийн үед шашин хурлыг дэлгэрүүлэхээр Тогос Гүши уулын өвөрт Хэрлэн голын хойд хөвөөнд дуган сүмүүд байгуулж дээдийн түмэн өлзийг бататгахаар Жүд, Цанид, Ламиран, Мамба, Зурхай, Бадам ёго, Майдар зэрэг дуганыг байгуулан хурал номын сургуулийг үйлдүүлжээ хэмээн дурьдсан байна. Энэ хүрээний туурь одоо Багануур дүүргийн төвөөс зүүн хойш 28-30 км-т , Хэрлэн голын баруун эрэг, Тогос хайрхан уулын өвөр, Зүүн Байдлаг голын адагт оршиж байна. Хөгшин хүрээ бол үндсэндээ Дондовдорж эфүгийн хүү хоёрдугаар Богдын хүрээ байжээ. Энд Цогчин, Цанид, Жүд, Мамба, Зурхай, Дүйнхор зэрэг 10-аад дацан 6 аймагтай сүм дуган нилээд олонтой байжээ. “Арвин санваартаны хаалга” , “Мөргөлийн талбай”, “Шар сүм” хэмээх хутагтын орд зэрэг барилгатай байжээ. Бүх орд харш нь цагаанаар будсан хашаатай. Түүний эргэн тойрон аймгийн дуган болон гол төлөв улаан халз гарган чимсэн гэр хэлбэрийн сүм дуган бүхий хашаанууд байрлаж байв. Зүүн хүрээ нь бие биеэ хөндлөн огтолсон хоёр гудамжтай, зуувандуу дөрвөлжин талбай эзэлдэг байжээ. Хүрээнд 1000 гаруй лам шавилан суудаг байв. Оросын эрдэмтэн А.Позднеевын бичсэнийг үзвэл “Зүүн хүрээнд олны хөл бужигнасан зах зээл худалдаа арилжаа байгаагүй” гэжээ. Гэтэл доктор Д.Майдар ”1930-аад оны эхэн үед бол хятадын мухлагууд энд нилээд шаргуу наймаа хийж байсан юм” хэмээн тэмдэглэсэн байна. Уг хүрээ 1936 оны эхээр бүрэн хаагдаж 1938 оноос эхлэн сүм дугануудыг нурааж эхэлжээ. Түүхийн эх сурвалж баримтууд болон нийтийн ярианд Хэрлэнгийн Зүүн хүрээг Хэрлэнгийн хөгшин хүрээ, Хэрлэнгийн хүрээ, Хөгшин хүрээ, Зүүн хүрээ хэмээн бичиж тэмдэглэж нэршсээр иржээ.Холбогдох эх сурвалж: 1. Ч.Банзрагч, Б.Сайнхүү “ Монголын хүрээ хийдийн түүх” УБ 2004 2. О.Пүрэв, Р.Оюунбилэг “Төв аймгийн Мөнгөнморьт сумын түүх” УБ. 2003
3. Л.Хэнчяахав. “Төв аймаг бага толь” Уб.2003
Байршлын тайлбар :
Ойт хээр, тал хээрийн бүс хосолсон Багануур дүүргийн төвөөс зүүн хойш 28-30 км-т эртний тахилгатай Тогос хайрхан уулын зүүн өвөр бэлд уудам тавиу дэвсэг дэнжид Зүүн хүрээний туурь бий. Өмнөд талд 1 км газарт Хэрлэн гол бургасан шугуй даган урсах бөгөөд зүүн урд талд 2 км газарт багийн төвийн суурин байна. Тууриас баруун ба баруун хойно нутгийн айлуудын зуслангийн байшин дэнж даган цуварч байрлана.
GPS хаяг :
North 48° 00’ East 108° 29’
Сүм хэвээрээ үлдсэн :
Үгүй
Судалгаа явуулах үеийн байдал :
Тогос хайрханы бэл дэх энэхүү Өвгөн хүрээний туурь нь хоорондоо 20-30 метр зайд барагцаалбал хааш хаашаа 800 орчим метр талбайд тархан байрласан 14-16 байгууламжийн туурь мэдрэгдэх ба туурь нь суурийн чулуу газрын хөрснөөс дээш 10-15 см өргөгдсөн өндөр шороон далан зэргээр тодорхойлогдоно.
Сүм хийд байгуулагдсан он :
1711 он
Сүм хийд хаагдсан, нураагдсан он :
Огноо хаагдсан: 1937 он - Ярилцлагын дугаар:
Огноо нураагдсан:: 1940-1945 он - Ярилцлагын дугаар:
Тухайн газар шинэ сүм дугана баригдсан :
Үгүй
Үүсгэн байгуулагч хүний нэр болон цол хэргэм (мэдэгдэж байвал):
Нэр, цол хэргэм : Өндөр Гэгээн Занабазар - Ярилцлагын дугаар:
Хуучин хийдийн лам нар
1000 шахам лам
Тэмдэглэл: Нутгийн хүмүүс уг хүрээг "Зүүн хүрээ" буюу "Хөгшиний хүрээ" гэж нэрлэх ба ихэвчлэн "Зүүн хүрээ" гэж нэрлэж хэвшжээ. Б.Ринчен академич өөрийн судалгаандаа "Өвгөн хүрээ" гэж нэрлэсэн байна. Энэ байрлах газар нутаг нь Төв аймгийн Баян-Дэлгэр сумын нутгийн зүүн хойд захын талын хэсэг бөгөөд үндсэндээ уг тууриас хойш Мөнгөн морьт сумын нутаг дэвсгэр эхэлнэ. Хүрээний тууриас хойш 400-гаад метрт байх араараа модтой бэлээсээ оргил хүртэл гурван цуваа овоотой Тогос хайрхан хэмээх энэ уул эртний тахилгатай одоо ч орон нутгийн хүмүүс тахидаг уул ажээ. Туурийн байгууламжийн заримынх нь голд 1-1,5 метр гүн,1 метр радиус бүхий тойрогтой хожим бүр сүүлд ухсан ул мөр 4-5 байна. "Эрдэнийн эрхи" сурвалжид Энхамгалан хааны 50 дугаар он буюу 1711 онд Хэрлэн голын зүүн хүрээг Өндөр гэгээн Занабазар анх суурийг нь тавьсан гэж бичжээ. Түүхч О.Пүрэв, Р.Оюунбилэг нарын бичиж 2003 онд хэвлүүлсэн "Мөнгөн морьт сумын түүх" номонд... Уг хүрээ нь 2-р Богдын хүрээ байсан бөгөөд Цогчин, Цанид, Жүд, Мамба, Зурхай, Дүйнхорын зэрэг арваад дацан зургаан аймагтай "Ариун санваартны хаалга" "Мөргөлийн талбай" "Шар сүм" хэмээх хутагтын орд барилгатай байжээ. Бүх орд харш нь цагаанаар будсан хашаатай түүний эргэн тойрон аймгийн дугана болон их төлөв улаан халз гарган чимсэн гэр хэлбэрийн сүм дугана бүхий хашаанууд байрлаж байв. Хийдэд 1000 гаруй лам шавилан сууж байв..." хэмээн бичжээ. Мөн Оросын судлаач А.Позднеевийн бичсэнээр "...Зүүн хүрээ нь олны хөл бужигнасан зах зээл худалдаа арилжааны төв байжээ..." хэмээн бичсэн байна. 1934 оны 05 сарын түүхийн архивт хадгалагдаж буй нэгэн баримтанд /ҮТА.Ф№1 Данс №2, ХН №546/ Хэрлэнгийн хүрээ сүм дугана 24, жас 21, бүх лам 502,үүнээс мяндагтан лам 101, цэргийн татвар өгөх лам 209 ба хүүхэд 145 байна. Жасын том мал 302, жижиг мал 502, орлого 15,688 төгрөг зарлага 15,775 төгрөг байна гэж тэмдэглэжээ.
Сурталчилгаа
Төрийн дууллыг морин цагт орон даяар нэгэн зэрэг дууллаа
20/10/2026, 19:03
Пара жүдо бөхийн тамирчин Л.Туруунаа Азийн пара наадмын аварга боллоо
20/10/2026, 19:00
Х.Оюун: МОНЦАМЭ агентлаг франц хэлээр 25 жил мэдээлэл түгээсэн
20/10/2026, 18:58
Шатарчид Азийн багийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцох эрхийн төлөө өрсөлдөнө
14/10/2026, 13:38
Зэвсэгт хүчний 016 дугаар нэгтгэл хийн халаалтын системд шилжиж эхэллээ
14/10/2026, 13:36
Ерөнхий боловсролын сургуулийн дуу хөгжмийн багш нарыг мастер сургалтад хамруулна
14/10/2026, 13:34
Логистикийн төв энэ онд 111 мянган чингэлэг ачиж, буулгана
14/10/2026, 13:30
Монголын анхны эмэгтэй гэрэл зурагчдын уран бүтээлийн үзэсгэлэнг нээлээ
14/10/2026, 13:27
Богдхан ууланд алхах, агаарлах хөдөлгөөнөө хязгаарлахыг анхааруулав
10/10/2026, 17:25
УВС: Хоёр суманд малчны хот руу дайрсан баавгайг устгажээ
10/10/2026, 17:24
Ш.Батбаяр: Хүн рүү халдсан баавгайг агнаж, дээжийг нь шүүх шинжилгээнд хүргүүлсэн
10/10/2026, 17:23
Б.Болдсайхан: Би шидтэн биш шүү дээ...
10/10/2026, 17:21
Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнд 100 гаруй аж ахуйн нэгж, байгууллага өнөөдөр мод тарив
10/10/2026, 17:19
Гаалийн байгууллага он гарсаар 5.7 их наяд төгрөгийг төсөвт төвлөрүүлжээ
10/10/2026, 17:18
Ц.Мөнхбаатар: Сэтгүүлчийг ямар үндэслэлээр, яагаад цагдан хорьсноо олон нийтэд ил болго
10/10/2026, 17:15
ТӨВ: Жижиг, дунд үйлдвэрлэл эрхлэгчдэд таван тэрбум төгрөгийн зээл олголоо
28/09/2026, 19:57
ОРХОН: Бүсийн оношилгоо эмчилгээний төвд 7,2 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийжээ
28/09/2026, 19:56
The Assassin(s) киног гурав хоногийн дотор 1 сая гаруй хүн үзжээ
28/09/2026, 19:55
Ерөнхий сайд Н.Учрал “Айчи-Нагояа 2026” наадамд оролцож буй Монголын багийн штабаар зочиллоо
28/09/2026, 19:52
Италийн Сэргэн мандалтын үеийн сор бүтээлүүд Монгол Улсад "заларна"
28/09/2026, 19:50
Узбекистан шатрын олон улсын тэмцээнд түрүүлсэн тамирчныг 200 мянган доллараар шагнана
28/09/2026, 19:48
Аравдугаар сард цаг агаар ямар байх вэ?
28/09/2026, 19:47
Парламент ирцээ хүлээж, иргэд УИХ-ын гишүүдийг ажлаа хийхийг шаардав
25/09/2026, 12:21
Ши Жиньпин 11 жилийн дараа АНУ дахь айлчлалаа эхлүүлж байна
25/09/2026, 12:19
З.Мэндсайхан: Оюутолгойн ногдол ашгийг 2037 биш, 2027 оноос авахаар тохирсон
25/09/2026, 12:18
Эрчим хүчний аюулгүй байдлыг хангах шаардлага европ болон азийг сэргээгдэх эрчим хүч рүү шилжүүлж байна
25/09/2026, 12:17
ХЗДХ-ийн сайд Г.Тэмүүлэнгээс асуусан онцлох асуултууд
25/09/2026, 12:15
Алсалсан сумдын түргэн тусламжийн үйлчилгээнд 80 авто машин нийлүүлж байна
25/09/2026, 12:14
Б.Сувд: 40 дэх удаагийн Номын баяр
25/09/2026, 12:10
Ерөнхий сайд Н.Учрал Япон Улсад албан ёсны айлчлал хийнэ
25/09/2026, 12:07
Г.Батхүү агсаны амь насаа алдсан Төрийн ордны газар
22/05/2019, 14:51
????? ????????? SpaceX ????????? ????? ??????? ?????
19/09/2018, 11:38
26/09/2018, 10:41
9/10/2018, 12:01
?.???????? ?????? ?????? ??????? ??????????? ???-?? ?????? ?????? ???????
21/09/2018, 13:45
АНУ-ын шийдвэртэй холбоотойгоор алтны ханш буурч, нефтийн ханш өслөө
14/08/2019, 15:22
"Монголыг чиглэсэн 100 мянган жуулчин агаарын тээврээс болж аяллаа цуцалдаг"
22/04/2019, 15:55
Хэвлэл мэдээллийн салбарын гэрэл зурагчид үзэсгэлэнгээ нээв
25/03/2019, 09:25
Гайхамшигт Антрактид Девен Строссын нүдээр
21/02/2019, 10:18
ЦАГИЙН САЛХИ СЭВЭЛЗҮҮЛСЭН "ЦАГИЙН ЗӨРҮҮ" ФОРУМ
17/04/2019, 12:19
Бэлтгэл хошууч генерал Б.Баярмагнай: Медальон дурсгах нь цэргийн салбарт ихээхэн хөгжсөн соёл
15/03/2019, 12:37
Эзэмшлийн газар дээрээ автомашин худалдаалж буй 15 ИААНБ-ын газар эзэмших эрхийг цуцаллаа
30/08/2019, 12:46
.jpg)
???? ?????????? ?????
3/01/2019, 19:25
Гамшиг осол тохиолдсон үед Ард иргэдийн ирэх “Түр Цугаларах Талбай”-д
25/04/2019, 16:13
Миний харсан Энэтхэгчүүд
13/03/2019, 09:42
“Хүний эрх, эрх чөлөө" шог зургийн үзэсгэлэнгийн нээлт боллоо
17/12/2019, 14:42
Монгол, Их Британи улсын далбаатай галт тэрэг аялалд гарав
19/02/2019, 15:55
Уран уургач, бугуйлчдын тэмцээнээс....
27/02/2019, 17:25
Жүжигчин М.Макконахи Техассын их сургуулийн профессор болжээ
30/08/2019, 13:22
Хоккайдо: Монголын өсвөрийн гэрэл зурагчид тэргүүллээ
8/08/2019, 16:13
АНУ-ын шийдвэртэй холбоотойгоор алтны ханш буурч, нефтийн ханш өслөө
14/08/2019, 15:22
Уран уургач, бугуйлчдын тэмцээнээс....
27/02/2019, 17:25
????? ????????? SpaceX ????????? ????? ??????? ?????
19/09/2018, 11:38
9/10/2018, 12:01
Миний харсан Энэтхэгчүүд
13/03/2019, 09:42
Үндэсний сэтгүүл зүй үүсэж хөгжсөний 106 жилийн ойн баярын өдөр
6/03/2019, 17:04
Жүжигчин М.Макконахи Техассын их сургуулийн профессор болжээ
30/08/2019, 13:22
Г.Батхүү агсаны амь насаа алдсан Төрийн ордны газар
22/05/2019, 14:51
Хэвлэл мэдээллийн салбарын гэрэл зурагчид үзэсгэлэнгээ нээв
25/03/2019, 09:25
“Хүний эрх, эрх чөлөө" шог зургийн үзэсгэлэнгийн нээлт боллоо
17/12/2019, 14:42
26/09/2018, 10:41
"Монголыг чиглэсэн 100 мянган жуулчин агаарын тээврээс болж аяллаа цуцалдаг"
22/04/2019, 15:55
???? ?????????? ?????
3/01/2019, 19:25
Уяачдад Монгол Улсын цол хүртээв
3/02/2019, 14:32
Гайхамшигт Антрактид Девен Строссын нүдээр
21/02/2019, 10:18
?.???????? ?????? ?????? ??????? ??????????? ???-?? ?????? ?????? ???????
21/09/2018, 13:45
Б.Баярсайхан: Байгууллагууд дэргэдээ цэцэрлэг байгуулахад төр хувьсах зардлыг нь даана
12/08/2019, 19:11
Эзэмшлийн газар дээрээ автомашин худалдаалж буй 15 ИААНБ-ын газар эзэмших эрхийг цуцаллаа
30/08/2019, 12:46
Өсвөрийн шатарчдын улсын аварга багаар Хэнтий аймаг шалгарлаа
6/03/2019, 11:03
ЦАГИЙН САЛХИ СЭВЭЛЗҮҮЛСЭН "ЦАГИЙН ЗӨРҮҮ" ФОРУМ
17/04/2019, 12:19
2 сэтгэгдэл